Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

General Discipline of the Institute :-

     कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.

     विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.

     प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, उमेदवारी करण्याची संधी मिळते. या काळात प्रशिक्षणार्थीला नियमाप्रमाणे शिष्यवृत्ती मिळते. या पाठात आपण व्यवसायाचे महत्व, सुरक्षा, अपघात आणि प्रथमोपचार यांची माहिती पाहणार आहे.

1.1 विव्हिंग टेक्निशियन ट्रेडमध्ये प्रवेश (Admission in Weaving Technician Trade)

विव्हिंग टेक्निशियन ट्रेडमध्ये प्रवेश घेण्यासाठी 10वी उत्तीर्ण असणे आवश्यक आहे. त्यासाठी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था जाहिरात देते. ट्रेडमध्ये प्रवेश घेण्यासाठी शैक्षणिक पात्रता व्यतिरिक्त पात्रता गुणवत्ता व सामाजिक आरक्षण या बाबीचा विचार होतो.

प्रवेश अर्ज ऑनलाईन पध्दतीने भरावा लागतो सर्व माहिती भरून झाल्यानंतर तो अर्ज जमा केल्यानंतर जाहिरातमध्ये दर्शविलेल्या तारखेला गुणवत्ता यादी जाहिर होते. नंतर गुणवत्तेनुसार व सामाजिक आरक्षणानुसार प्रवेश फेरी सुरू होते. निवड झालेल्या प्रशिक्षार्थीला. औ. प्र. सस्थेत प्रशिक्षण कधी सुरू होणार हे सांगितले जाते.

विव्हिंग टेक्निशियन ट्रेड 2 वर्ष मुदतीचा व्यवसाय आहे. या व्यवसायात बेसिक स्पिनिंग मशीनस् , वार्पिंग मशीन, साईजिंग मशीन, ड्राईंग-ईन मशीन, लुम मशीन व फब्रीक इन्स्पेक्शन शिकविले जाते तसेच बेसिक डाईंग ही शिकविले जाते.

1.2 अभ्यासक्रमाशी संबंधीत अभ्यास (Study Related to Syllabus)

     या कोर्समध्ये प्रात्याक्षिक सैध्दांतिक, अभियांत्रिकी आरेखन कार्यशाळा गणना आणि विज्ञान. याबदद्ल माहिती दिली जाते तसेच एम्प्लायबीटी स्कीलही शिकविली जातात. या सर्व विषयसाठी प्रशिक्षणाचे तास निश्चित करण्यात आले आहेत.

• कोर्स कालावधी (Course Duration) - 

औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाव्दारे चालाविलेला विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय दोन वर्षाचा व्यवसाय आहे. या व्यवसायाचे विषय आणि प्रात्याक्षिक कालावधी खालीलप्रमाणे विभागले गेले आहेत.

आठवड्यातील तास 42 तास,

व्यवसाय प्रात्यक्षिक 30 तास,

सैद्धांतिक 7 तास,

कार्यशाळा गणित व विज्ञान 1 तास,

अभियांत्रिकी आरेखन 1 तास,

रोजगार कौशल्य 3 तास.

कोर्समधील समाविष्ट विषय-

(1) प्रत्याक्षिक

(2) सैध्दांतिक आणि रोजगार कौशल्य

(3) कार्यशाळा गणना व विज्ञान आणि अभियांत्रिकी आरेखन.

1.3 संस्थेची सर्वसाधारण शिस्त

प्रत्येक प्रशिक्षणार्थणि संस्थेच्या सर्वसाधारन शिस्त नियमांचे पालन केले पाहिजे. शिस्तीमुळे प्रशिक्षणार्थी कार्यशाळेची तसेच मशिन च्या सुरक्षिततेची खात्री करतो. संस्थेच्या शिस्त नियमांचे पालन करने हे नेहमीच प्रशिक्षणार्थ्याचे कर्तव्य आहे.

शिस्तीचे नियम खालिलप्रमाणे आहेत,

(1) प्रशिक्षणार्थ्याला काम करण्यासाठी महागडी उपकरणे दिली जातात. प्रशिक्षणार्थीने निष्काळजीने काम करू नये. तसे केल्यास प्रशिक्षणार्थीला शिक्षा केली जाते.

(2) प्रशिक्षणार्थीची 80% उपस्थिती अनिवार्य आहे. त्यापेक्षा कमी असल्यास संस्था प्रशिक्षणार्थीला परिक्षेला बसू देत नाही.

(3) कार्यशाळेत प्रशिक्षाणार्थनि कार्यशाळा पोशाख परिधान करावा.

(4) संस्थेत बहुतेक प्रात्याक्षिके मशिनवर करावी लागतात. अपघाताच्या परिस्थितीत, प्रशिक्षणार्थीला प्रथमोपचार सुविधा संस्थेत उपलब्ध आसते.

(5) आपल्यासह इतरांच्या सुरक्षेची काळजी घ्या.

(6) कार्यशाळा व वर्गखोल्या स्वच्छ ठेवण्याची काळजी घ्या.

(7) संस्थेतील प्रत्येक कर्मचारी व निदेशक आणि सह प्रशिक्षणार्थी यांचा आदर करा.

(8) गुन्हेगारी स्वरूपाचे कोणतेही काम करू नका किंवा प्रोत्साहन देऊ नका.

संस्थेतील उपलब्ध सुविधा (Facilities Available in the Institute)

     संस्थेच्या तरतुदीनुसार खालिल सुविधा प्रशिक्षणार्थीना पुरविल्या जातात.

     1. वसतिगृह : 

संस्था नियमानुसार प्रशिक्षणार्थीची राहण्णची व्यवस्था केली जाते.

     2. खेळ : 

खेळासाठी मैदान व साहित्य पुरविले जाते.

     3. ग्रंथालय : 

ग्रंथालयात प्रशिक्षणार्थीना आभ्यासासाठी पुस्तके आसतात.

     4. दवाखाना : 

संस्थेत प्रथमोपचारासाठी डॉक्टर दवाखान्यात उपलब्ध आसतात.

1.4 विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायाचे महत्व (importance of Weaving Technician Trade) 

     औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतील वीविंग टेक्निशियन हा व्यवसाय कापड उद्योगात एक महत्त्वपूर्ण स्थान धारण करतो. हा दोन वर्षांचा व्यावसायिक अभ्यासक्रम विद्यार्थ्यांना आधुनिक विणकामाच्या तंत्रज्ञानात पारंगत करून त्यांना कापड उद्योगात यशस्वी करियर घडवण्याची संधी प्रदान करतो.

    वीविंग टेक्निशियन हा व्यवसाय का महत्त्वाचा आहे?

     कापड उद्योगातील मागणी: 

भारतात आणि जगभरात कापड उद्योग मोठा आहे. या उद्योगात नेहमीच कुशल वीविंग टेक्निशियनची मागणी असते.

    विविध प्रकारची कामे: 

या व्यवसायात तुम्हाला विणकामाच्या विविध प्रकारांची माहिती मिळेल. जसे की, हॅन्डलूम, पॉवरलूम आणि जकार्ड लूम.

    नवीन तंत्रज्ञान: 

या क्षेत्रात नवीन तंत्रज्ञान येत असते. या व्यवसायातून तुम्हाला त्या नवीन तंत्रज्ञानाची माहिती मिळेल आणि तुम्ही त्याचा वापर करण्यास सक्षम व्हाल.

    स्वतःचा व्यवसाय: 

या व्यवसायातून तुम्ही स्वतःचा लहान उद्योग सुरू करू शकता. जसे की, छोटी विणकाम शाळा किंवा हॅन्डलूम उत्पादन.

     रोजगाराच्या संधी: 

या व्यवसायातून तुम्हाला मोठ्या कापड कंपन्यांमध्ये, छोट्या उद्योगात किंवा सरकारी संस्थांमध्ये नोकरी मिळू शकते.

     कौशल्य विकास: 

या व्यवसायातून तुम्हाला विणकामाची मूलभूत कौशल्ये शिकायला मिळतील. तसेच तुम्हाला समस्या सोडवण्याची क्षमता, टीमवर्क आणि निर्णय घेण्याची क्षमता यासारखी कौशल्येही विकसित होतील.

वीविंग टेक्निशियन बनण्याचे फायदे:

     आर्थिक स्थिरता: 

या व्यवसायातून तुम्हाला चांगला पगार मिळू शकतो.

     समाजात प्रतिष्ठा: 

कापड उद्योग हा एक प्रतिष्ठित उद्योग आहे. या व्यवसायातून तुम्हाला समाजात एक आदरणीय स्थान मिळू शकते.

     स्वावलंबन: 

या व्यवसायातून तुम्ही स्वतःवर अवलंबून राहू शकता.

     सृजनशीलता: 

विणकाम ही एक सृजनशील कला आहे. या व्यवसायातून तुम्ही आपली सृजनशीलता व्यक्त करू शकता.

     अंतिम शब्द.

वीविंग टेक्निशियन हा एक उत्कृष्ट व्यवसाय आहे. जर तुम्हाला कापड उद्योगात करियर करायचे असेल तर हा व्यवसाय तुमच्यासाठी एक चांगला पर्याय असू शकतो.

कापड आणि विणकाम त्यांचे महत्त्व :-

कापड आणि विणकाम हे हजारो वर्षांपासून मानवी संस्कृतीचे अविभाज्य घटक आहेत. ते आम्हाला कपडे, निवारा आणि इतर विविध जीवनावश्यक वस्तू पुरवतात. कापड आणि विणकाम इतके महत्त्वाचे का आहेत याची काही प्रमुख कारणे येथे आहेत.

1. कपडे आणि निवारा:

अत्यावश्यक गरजा: 

कापडाचा वापर प्रामुख्याने कपडे तयार करण्यासाठी केला जातो, जो घटकांपासून संरक्षण आणि शरीराचे तापमान राखण्यासाठी आवश्यक आहे.

निवारा: 

कापडाचा वापर ब्लँकेट, पडदे आणि निवारा आणि आराम देणारी इतर सामग्री बनवण्यासाठी देखील केला जाऊ शकतो.

2. आर्थिक प्रभाव:

रोजगार: 

वस्त्रोद्योग हा रोजगाराचा एक महत्त्वाचा स्रोत आहे, विशेषतः विकसनशील देशांमध्ये. हे उत्पादन आणि संबंधित क्षेत्रांमध्ये लाखो लोकांना रोजगार प्रदान करते.

व्यापार: 

कापड ही आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील एक प्रमुख वस्तू आहे, ज्यामुळे अनेक राष्ट्रांच्या अर्थव्यवस्थेला हातभार लागतो.

3. सांस्कृतिक महत्त्व:

ओळख: 

कापडाचे नमुने आणि डिझाईन्स अनेकदा एखाद्या प्रदेशाचा सांस्कृतिक वारसा दर्शवतात. ते ओळख आणि आपलेपणा व्यक्त करण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात.

कला आणि अभिव्यक्ती: क्लिष्ट विणकाम तंत्र आणि सुंदर डिझाईन्ससह कापडांचा कलात्मक अभिव्यक्तीचा एक प्रकार म्हणून वापर केला जाऊ शकतो.

4. कार्यात्मक अनुप्रयोग:

औद्योगिक वापर: 

कापडाचा वापर ऑटोमोटिव्ह, एरोस्पेस आणि वैद्यकीय यासह विविध उद्योगांमध्ये केला जातो. त्यांच्याकडे सामर्थ्य, टिकाऊपणा आणि इन्सुलेशनसारखे विशिष्ट गुणधर्म आहेत जे त्यांना विविध अनुप्रयोगांसाठी योग्य बनवतात.

होम फर्निशिंग्स: 

कापडांचा वापर घरातील सामान जसे की कार्पेट्स, रग्ज आणि असबाब तयार करण्यासाठी केला जातो, ज्यामुळे राहण्याच्या जागेत आराम आणि सौंदर्याचा मूल्य वाढतो.

5. पर्यावरणीय प्रभाव:

नूतनीकरणीय संसाधने:

वस्त्रोद्योगाला पर्यावरणीय स्थिरतेशी संबंधित आव्हानांचा सामना करावा लागत असताना, शाश्वत साहित्य आणि पद्धती वापरण्याकडे कल वाढत आहे.

पुनर्वापर आणि अपसायकलिंग: 

कापड पुनर्वापर आणि अपसायकलिंग उपक्रम कचरा कमी करण्यास आणि वर्तुळाकार अर्थव्यवस्थेला चालना देण्यास मदत करतात.

     शेवटी, कापड आणि विणकाम यांनी मानवी इतिहासात महत्वाची भूमिका बजावली आहे, आम्हाला आवश्यक वस्तू पुरवल्या आहेत, आर्थिक विकासात योगदान दिले आहे आणि सांस्कृतिक ओळख व्यक्त केली आहे. तंत्रज्ञान आणि टिकाऊपणाच्या पद्धती विकसित होत असल्याने, कापड आणि विणकामाचे महत्त्व पुढील पिढ्यांसाठी टिकून राहण्याची शक्यता आहे.

विणकामाची व्याप्ती: एक सखोल विश्लेषण :-

विनकाम ही मानवी सभ्यतेच्या सुरुवातीपासूनच चालत आलेली एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण कला आहे. या कलेच्या साहाय्याने विविध प्रकारचे वस्त्र, कापड आणि इतर उपयोगी वस्तू तयार केल्या जातात. विणकामाची व्याप्ती फक्त कपडे बनवण्यापुरती मर्यादित नसून, ती आपल्या दैनंदिन जीवनाच्या अनेक पैलूंना स्पर्श करते.

विणकामाची व्याप्ती:

वस्त्र उद्योग: 

विणकाम हा वस्त्र उद्योगाचा पाया आहे. याच्या मदतीने विविध प्रकारचे कपडे, साड्या, शर्ट, पँट इ. तयार केले जातात.

घर सजावट: 

पर्दे, चादर, सोफेचे कवच, टेबलक्लॉथ इ. सारखी घर सजावटीची वस्तू विणकामाच्या साहाय्याने तयार केली जातात.

कला आणि हस्तकला:

विणकाम हा एक प्रकारचा कलात्मक अभिव्यक्तीचा मार्ग आहे. विविध प्रकारच्या कशीदाकारी, भरणी, पश्मीना इ. विणकामाच्या साहाय्याने तयार केले जातात.

औद्योगिक उपयोग: 

विणकामाचा उपयोग फिल्टर, बॅग, टेंट इ. सारख्या औद्योगिक उत्पादनांमध्ये देखील केला जातो.

सांस्कृतिक महत्व: 

विणकाम हा प्रत्येक संस्कृतीचा एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे. विविध संस्कृतींमध्ये विणकामाच्या विविध पद्धती आणि डिझाइन आढळून येतात.

आर्थिक महत्व: विणकाम हा अनेक लोकांसाठी रोजगाराचा एक प्रमुख स्रोत आहे.

विणकामाचे प्रकार:

हातकाम: पारंपरिक पद्धतीने हस्तकलाकार हातकाम करून विविध प्रकारचे वस्त्र तयार करतात.

यंत्रज बुनाई: आधुनिक यंत्रांच्या साहाय्याने मोठ्या प्रमाणावर वस्त्र उत्पादन केले जाते.

विणकामाचे महत्व:

वस्त्राची विविधता: विणकामाच्या विविध पद्धतींच्या साहाय्याने विविध प्रकारचे वस्त्र तयार केले जातात.

वस्त्राची मजबुती: विणकामाची पद्धत वस्त्राच्या मजबुतीवर परिणाम करते.

वस्त्राची सौंदर्यशास्त्र: विणकामाच्या पद्धतीनुसार वस्त्रांचे सौंदर्यशास्त्र बदलते.

सांस्कृतिक ओळख: विणकाम प्रत्येक संस्कृतीची एक ओळख असते.

निष्कर्ष:

विनकाम ही एक अत्यंत व्यापक आणि महत्त्वपूर्ण कला आहे. ती आपल्या दैनंदिन जीवनाचा एक अभिन्न अंग आहे. विणकामाच्या साहाय्याने आपण न केवळ सुंदर वस्त्र तयार करू शकतो, तर आपल्या संस्कृतीचे जतन आणि प्रसारही करतो.

उद्योगात विणकामाचे महत्त्व:-

विनकाम ही केवळ एक कला नसून, ती अनेक उद्योगांचा पाया आहे. विशेषतः वस्त्रोद्योगात विणकामाचे महत्व अतुलनीय आहे. विणकामाच्या साहाय्याने विविध प्रकारचे कापड, वस्त्र, गालिचे इ. तयार केले जातात. यामुळे आपल्या दैनंदिन जीवनातील अनेक वस्तू आपल्याला उपलब्ध होतात.

उद्योगात विणकामाचे महत्व :-

वस्त्रोद्योग: विणकाम हा वस्त्रोद्योगाचा पाया आहे. याच्या मदतीने विविध प्रकारचे कपडे, साड्या, शर्ट, पँट इ. तयार केले जातात.

गालिचे उद्योग: विणकामाच्या साहाय्याने विविध प्रकारचे गालिचे, दरीचे तुकडे इ. तयार केले जातात.
फर्निचर उद्योग: सोफे, खुर्च्या इ. फर्निचरसाठी वापरले जाणारे कापड विणकामाच्या साहाय्याने तयार केले जाते.
ऑटोमोबाईल उद्योग: कारच्या सीट कवच, डॅशबोर्ड कवच इ.साठी विणकामाच्या साहाय्याने तयार केलेले कापड वापरले जाते.
अवकाश उद्योग: अंतराळयानांसाठी वापरले जाणारे विशेष प्रकारचे कापड विणकामाच्या साहाय्याने तयार केले जाते.
रक्षणात्मक उपकरणे: सुरक्षा उपकरणे, जसे की हेलमेट, जीवनवाहिनी इ.साठी वापरले जाणारे कापड विणकामाच्या साहाय्याने तयार केले जाते.
विणकामाच्या प्रकारांचे उद्योगातले महत्त्व :-
हातकाम: हातकामाच्या साहाय्याने उच्च दर्जाचे आणि वैयक्तिकृत उत्पादने तयार केली जातात.
यंत्रज बुनाई: यंत्रज बुनाईच्या साहाय्याने मोठ्या प्रमाणात उत्पादन घेता येते.
जॅक्वार्ड बुनाई: जॅक्वार्ड बुनाईच्या साहाय्याने जटिल डिझाइन असलेले कापड तयार केले जातात.
विणकामाचे आर्थिक महत्व
रोजगार: विणकाम उद्योगात लाखो लोकांना रोजगार मिळतो.
आर्थिक विकास: विणकाम उद्योग देशाच्या अर्थव्यवस्थेत महत्त्वपूर्ण योगदान देतो.
निर्यात: विणकामाची उत्पादने जगभरात निर्यात केली जातात.
विणकामाची भविष्यवाणी :-
तंत्रज्ञानाचा वापर: भविष्यात विणकाम उद्योगात अधिकाधिक तंत्रज्ञानाचा वापर होईल.
नवीन सामग्री: नवी नवी सामग्री आणि डिझाइन यांचा शोध लावला जाईल.
पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान: पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञानाचा वापर करून उत्पादन वाढवण्याचा प्रयत्न केला जाईल.
निष्कर्ष:
विनकाम ही एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण कला असून, ती अनेक उद्योगांचा पाया आहे. विणकामाच्या साहाय्याने आपल्या दैनंदिन जीवनातील अनेक वस्तू आपल्याला उपलब्ध होतात. भविष्यात विणकाम उद्योगात अधिकाधिक प्रगती होईल आणि नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर करून अधिकाधिक उत्पादन घेतले जाईल.