Weaving Technician

 Lesson 10 :- Uses, Care, and Maintenance of Vices (व्हाइस - वापर, निगा आणि देखभाल) १. Definition (व्याख्या) :- 'व्हाइस' हे वर्कशॉपमधील एक महत्त्वाचे 'होल्डिंग टूल' (Holding Tool) आहे. कोणत्याही जॉबवर फाइलिंग (Filing), हॅकसॉइंग (Hacksawing), थ्रेडिंग (Threading) किंवा चिपिंग (Chipping) सारख्या क्रिया करताना जॉबला एका जागी घट्ट पकडून ठेवण्यासाठी व्हाइसचा वापर केला जातो. २. Objectives ( उद्दिष्टे) :- व्हाइसचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या विशिष्ट उपयोगांची माहिती घेणे. व्हाइसचे भाग आणि ते कोणत्या मटेरिअलपासून बनतात हे समजून घेणे. व्हाइसची अचूकता आणि पकड टिकवून ठेवण्यासाठी देखभालीच्या पद्धती शिकणे. जॉबच्या आकारानुसार योग्य व्हाइस निवडण्याचे कौशल्य विकसित करणे. व्हाइसवर काम करताना स्वतःची आणि उपकरणाची सुरक्षा कशी राखायची हे शिकणे. ३. Material & Construction (साहित्य आणि रचना) :- व्हाइसची रचना अतिशय मजबूत असते जेणेकरून तो कामाचा दाब सोसू शकेल: Body (Body & Fixed Jaw): कास्ट आयर्न (Cast Iron). Movable Jaw: कास्ट आयर्न (Cast Iron). Jaw Plates: टूल स्टील (Tool Steel) - य...

Lesson Name :- 18. Uses, Care, and Maintenance of Marking Tools Definition (व्याख्या) :- मार्किंग टूल्स (उदा. कॅलिपर, डिव्हायडर, पंच इ.) हे जॉबवर अचूक मापे घेण्यासाठी आणि खुणा करण्यासाठी वापरले जातात. या साधनांचे आयुष्य आणि अचूकता टिकवून ठेवण्यासाठी त्यांचा योग्य वापर, नियमित स्वच्छता आणि सुरक्षित साठवणूक करणे म्हणजे 'Care and Maintenance' होय. 5 Objectives (५ उद्दिष्टे) :- १. विविध मार्किंग टूल्सचा (कॅलिपर, डिव्हायडर, इ.) विशिष्ट उपयोग समजून घेणे. २. प्रिसिजन (अचूक) साधनांची हाताळणी करताना घ्यायची काळजी शिकणे. ३. साधनांचे गंज आणि झीज यांपासून संरक्षण करण्याच्या पद्धती शिकणे. ४. साधनांची अचूकता (Accuracy) टिकवून ठेवण्यासाठी देखभाल करणे. ५. खराब झालेली साधने ओळखणे आणि दुरुस्तीसाठी वेगळे करणे. Material (साहित्य) :- साधने: कॅलिपर्स, डिव्हायडर्स, सरफेस प्लेट (कास्ट आयर्न/ग्रॅनाईट), अँगल प्लेट, स्क्रायबर, पंच, सरफेस गेज. स्वच्छतेसाठी: सुती कापड (Cotton waste), मऊ ब्रश. संरक्षणासाठी: पातळ ऑइल (Anti-rust oil), ग्रीस, पेट्रोलियम जेली. Working Principle (कार्यकारी तत्व) :- हा पाठ 'प...

Lesson Name :- 17. Surface Gauges (सरफेस गेज) Definition (व्याख्या) :- सरफेस गेज हे एक महत्त्वाचे मार्किंग आणि चेकिंग साधन आहे. याचा उपयोग सरफेस प्लेटच्या किंवा मशिन बेडच्या समतोल पृष्ठभागाला समांतर (Parallel) रेषा ओढण्यासाठी किंवा जॉबची समांतरता तपासण्यासाठी केला जातो. 5 Objectives (५ उद्दिष्टे) :- १. सरफेस गेजची रचना आणि त्याच्या विविध भागांची माहिती घेणे. २. 'फिक्स्ड' आणि 'युनिव्हर्सल' सरफेस गेजमधील तांत्रिक फरक समजून घेणे. ३. स्टील रूलच्या सहाय्याने अचूक उंची (Height) सेट करण्यास शिकणे. ४. जॉबवर समांतर रेषा मारण्याचे कौशल्य मिळवणे. ५. लेथ मशिनवर जॉब सेंटरमध्ये लावण्यासाठी याचा वापर करणे शिकणे. आकृती :- Material (साहित्य) :- बेस (Base): कास्ट आयर्न (Cast Iron). स्पिंडल (Spindle): स्टील (Steel). स्क्रायबर (Scriber): हाय कार्बन स्टील (High Carbon Steel). Least Count (किमान माप) :- सरफेस गेज स्वतः माप दाखवत नाही. हे स्टील रूलच्या सहाय्याने वापरले जाते, म्हणून याचे किमान माप ०.५ मिमी (स्टील रूलच्या अचूकतेनुसार) असते. सूक्ष्म हालचालीसाठी यात 'फाईन ॲडजस्टमेंट स्क्रू...

Lesson Name :- 16.1. Punches (पंच) Definition (व्याख्या) :- मार्किंग केल्यानंतर स्क्रायबरने मारलेल्या रेषा पुसल्या जाऊ नयेत आणि त्या कायमस्वरूपी (Permanent) दिसाव्यात म्हणून धातूवर लहान छिद्र किंवा खुणा करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनाला 'पंच' असे म्हणतात. Objectives ( उद्दिष्टे) :- १. विविध प्रकारच्या पंचेसची ओळख करून घेणे. २. त्यांच्या टोकांच्या कोनांमधील (Angles) फरक समजून घेणे. ३. कामाच्या स्वरूपानुसार योग्य पंच निवडणे (उदा. ड्रिलिंगसाठी सेंटर पंच). ४. पंचिंग करण्याची अचूक पद्धत आणि हातोड्याचा समन्वय शिकणे. ५. पंचच्या टोकाची आणि हेडची निगा राखण्यास शिकणे. आकृती :- Material (साहित्य) :- पंच हे प्रामुख्याने हाय कार्बन स्टील (High Carbon Steel) पासून बनवलेले असतात. अधिक टिकाऊपणासाठी याचा पॉईंट (Point) आणि हेड (Head) हे 'हार्डन' आणि 'टेम्पर' (Hardened & Tempered) केलेले असतात. Least Count (किमान माप) :- पंच हे मापन साधन नाही, त्यामुळे याला तांत्रिक 'लिस्ट काउंट' नसतो. परंतु, मार्किंग रेषेवर पंच मारतानाची अचूकता ही कारागिराच्या नजरेवर आणि पॉईंटच्या ...

Lesson Name :- 16. Scribers (स्क्रायबर्स) Definition (व्याख्या) :- स्क्रायबर हे एक तीक्ष्ण टोक असलेले मार्किंग साधन आहे. ज्याप्रमाणे आपण कागदावर लिहिण्यासाठी पेन्सिलचा वापर करतो, त्याचप्रमाणे धातूच्या (Metal) पृष्ठभागावर रेषा ओढण्यासाठी स्क्रायबर वापरतात. Objectives ( उद्दिष्टे) :- १. स्क्रायबरची ओळख आणि त्याचा उद्देश समजून घेणे. २. स्क्रायबरचे विविध प्रकार आणि त्यांचे उपयोग ओळखणे. ३. स्क्रायबरच्या टोकाचा कोन (Angle) आणि त्याचे महत्त्व जाणून घेणे. ४. स्टील रूलच्या सहाय्याने अचूक रेषा ओढण्याचे कौशल्य आत्मसात करणे. ५. टोकाची तीक्ष्णता कायम राखण्यासाठी करावयाची देखभाल शिकणे. आकृती :- Material (साहित्य) :- स्क्रायबर्स हे प्रामुख्याने हाय कार्बन स्टील (High Carbon Steel) पासून बनवलेले असतात. अधिक टिकाऊपणासाठी त्याचे टोक 'हार्डन' आणि 'टेम्पर' (Hardened & Tempered) केलेले असते. Least Count (किमान माप) :- स्क्रायबर हे मोजण्याचे साधन नसल्यामुळे याला 'लिस्ट काउंट' नसतो. परंतु, याची अचूकता ओढलेल्या रेषेच्या जाडीवर अवलंबून असते. रेष जेवढी बारीक असेल (साधारण ०.१ मिमी ते ...

Lesson Name :- 15. Angle Plates (अँगल प्लेट्स) Definition (व्याख्या) :- अँगल प्लेट हे एक 'मार्किंग' आणि 'मशिनिंग' सहायक साधन आहे. यात दोन पृष्ठभाग (Faces) एकमेकांना अचूक ९० अंशाच्या (काटकोन) कोनात जोडलेले असतात. याचा मुख्य उपयोग जॉबला उभा आधार (Vertical Support) देण्यासाठी आणि जॉबला काटकोनात पकडण्यासाठी (Clamping) केला जातो. 5 Objectives ( उद्दिष्टे) :- १. अँगल प्लेटची रचना आणि त्याचे वर्कशॉपमधील महत्त्व समजून घेणे. २. विविध प्रकारच्या अँगल प्लेट्स (Plain, Slotted, Swivel) ओळखणे. ३. सरफेस प्लेटवर अँगल प्लेटच्या सहाय्याने जॉब कसा सेट करावा, हे शिकणे. ४. जॉबला सुरक्षितपणे क्लॅम्प (Clamp) करण्याचे तंत्र आत्मसात करणे. ५. अँगल प्लेटची अचूकता टिकवण्यासाठी निगा आणि देखभालीचे नियम समजणे. आकृती :- Material (साहित्य) :- अँगल प्लेट्स प्रामुख्याने क्लोज्ड ग्रेन कास्ट आयर्न (Closed Grained Cast Iron) किंवा स्टील (Steel) पासून बनवलेल्या असतात. कास्ट आयर्नमुळे या प्लेट्स स्थिर राहतात आणि त्यांच्यावर तापमानाचा परिणाम कमी होतो. Least Count (किमान माप) :- अँगल प्लेट हे मोजण्याचे साधन नसल...

Lesson Name :- 14. Surface Plates (सरफेस प्लेट्स) Definition (व्याख्या) :- सरफेस प्लेट हे एक अत्यंत अचूक आणि पूर्णपणे समतल (Flat) पृष्ठभाग असलेले साधन आहे. याचा उपयोग मार्किंग करण्यासाठी 'डेटम सरफेस' (Reference Surface) म्हणून आणि इतर जॉबची समतलता (Flatness) तपासण्यासाठी आधार म्हणून केला जातो. Objectives ( उद्दिष्टे) :- १. सरफेस प्लेटची रचना आणि त्याचे इंजिनिअरिंगमधील महत्त्व समजून घेणे. २. विविध प्रकारच्या सरफेस प्लेट्स (कास्ट आयर्न, ग्रॅनाईट, ग्लास) ओळखणे. ३. मार्किंग करताना सरफेस प्लेटचा अचूक आधार म्हणून वापर करणे. ४. जॉबची समतलता तपासण्यासाठी सरफेस प्लेटचा वापर करण्याचे तंत्र शिकणे. ५. प्लेटची अचूकता टिकवून ठेवण्यासाठी निगा आणि देखभालीचे महत्त्व समजणे. आकृती :- Material (साहित्य) :- सरफेस प्लेट्स प्रामुख्याने खालील तीन साहित्यांपासून बनवल्या जातात: १. कास्ट आयर्न (Close-grained Cast Iron): हे वर्कशॉपमध्ये सर्वाधिक वापरले जाते. २. ग्रॅनाईट (Granite): हे नैसर्गिक दगड असून गंजरोधक आणि तापमानाला स्थिर असते. ३. काच (Glass): लहान आणि अतिशय हलक्या कामांसाठी वापरली जाते. Least Coun...

Lesson Name :- 13.1 Dividers (डिव्हायडर्स) Definition (व्याख्या) :- डिव्हायडर हे एक महत्त्वाचे मार्किंग आणि मापन साधन आहे, ज्याचा उपयोग धातूच्या पृष्ठभागावर वर्तुळे (Circles), चाप (Arcs) काढण्यासाठी, अंतराची विभागणी करण्यासाठी किंवा स्टील रूलवरून माप जॉबवर हस्तांतरित करण्यासाठी केला जातो. 5 Objectives ( उद्दिष्टे) :- १. डिव्हायडरची ओळख आणि त्याची रचना समजून घेणे. २. फर्म जॉइंट आणि स्प्रिंग जॉइंट डिव्हायडरमधील फरक ओळखणे. ३. स्टील रूलच्या सहाय्याने डिव्हायडरमध्ये अचूक माप भरण्यास शिकणे. ४. जॉबवर अचूक वर्तुळे आणि चाप काढण्याचे कौशल्य आत्मसात करणे. ५. डिव्हायडरच्या टोकांची निगा आणि सुरक्षितता राखणे. आकृती :- Material (साहित्य) :- डिव्हायडर्स सामान्यतः हाय कार्बन स्टील (High Carbon Steel) किंवा माईल्ड स्टील (Mild Steel) पासून बनवलेले असतात. माईल्ड स्टीलच्या डिव्हायडरची टोके 'केस हार्ड' (Case Hardened) केलेली असतात जेणेकरून ती झिजणार नाहीत. Least Count (किमान माप) :- डिव्हायडर हे स्वतः माप दर्शवत नाही, परंतु स्टील रूलच्या सहाय्याने वापरले जात असल्याने याचे किमान माप ०.५ मिमी (स्टील र...

Lesson Name :- 13. Calipers (कॅलिपर) Definition (व्याख्या) :- कॅलिपर हे एक अप्रत्यक्ष मापन साधन (Indirect Measuring Instrument) आहे. याचा उपयोग वर्कपीसची लांबी, रुंदी, बाहेरील व्यास किंवा आतील व्यास मोजण्यासाठी केला जातो. यावर मोजलेले माप वाचण्यासाठी 'स्टील रूल'ची आवश्यकता असते. 5 Objectives ( उद्दिष्टे) :- १. कॅलिपरची ओळख आणि त्याचे कार्य समजून घेणे. २. जॉइंटच्या प्रकारानुसार (फर्म आणि स्प्रिंग) कॅलिपरमधील फरक ओळखणे. ३. इनसाईड आणि आउटसाईड कॅलिपरचा योग्य वापर करण्यास शिकणे. ४. कॅलिपरच्या सहाय्याने घेतलेले माप स्टील रूलवर अचूकपणे ट्रान्सफर करणे. ५. मापन करताना होणाऱ्या संभाव्य चुका टाळण्याचे कौशल्य मिळवणे. आकृती :- Material (साहित्य) :- कॅलिपर सामान्यतः हाय कार्बन स्टील (High Carbon Steel) किंवा माईल्ड स्टील (Mild Steel) पासून बनवलेले असतात. माईल्ड स्टीलपासून बनवलेल्या कॅलिपरचे मापन करणारे बिंदू (Points) 'केस हार्ड' (Case Hardened) केलेले असतात, जेणेकरून ते लवकर झिजणार नाहीत. Least Count (किमान माप) :- कॅलिपर हे अप्रत्यक्ष साधन असल्याने त्याचे किमान माप हे स्टील रूलच्या ...

Lesson Name :- 12. Marking tools (मार्किंग टूल्स) Definition (व्याख्या) :- इंजिनिअरिंग ड्रॉइंगमधील मापे (Dimensions) प्रत्यक्षात जॉबवर किंवा वर्कपीसवर उतरवण्याच्या प्रियेला 'मार्किंग' (Marking) किंवा 'लेआउट' (Layout) असे म्हणतात. ही आखणी करण्यासाठी जी साधने वापरली जातात, त्यांना 'मार्किंग टूल्स' असे म्हणतात. आकृती :- 5 Objectives (५ उद्दिष्टे) :- १. विविध प्रकारच्या मार्किंग टूल्सची (उदा. स्क्रायबर, पंच, सरफेस प्लेट) ओळख करून घेणे. २. जॉबवर अचूक रेषा आणि वर्तुळे काढण्याची पद्धत शिकणे. ३. सरफेस प्लेट आणि अँगल प्लेटचा वापर करून जॉबला आधार देणे व समांतर रेषा मारणे. ४. पंचिंग करून मार्किंग पक्के (Permanent) करण्याची प्रक्रिया समजणे. ५. मार्किंग साधनांची योग्य निगा आणि देखभाल (Care & Maintenance) करण्यास शिकणे. Types (प्रकार) :- अभ्यासक्रमानुसार खालील प्रमुख मार्किंग टूल्स आहेत: १. स्क्रायबर (Scriber): धातूवर रेषा ओढण्यासाठी (पेन्सिलसारखा वापर). २. पंच (Punch): सेंटर पंच (९०°), डॉट पंच (६०°), प्रिक पंच (३०°). ३. डिव्हायडर (Divider): वर्तुळे आणि चाप काढण्यासाठी. ४...

56. Identify various Textile Machines. (08 hrs) प्रात्यक्षिक क्र. ५६: विविध कापड यंत्रांची (Textile Machines) ओळख. १. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim ) १. कापड निर्मिती प्रक्रियेतील (Spinning, Weaving, Finishing) प्रमुख यंत्रांची प्रत्यक्ष ओळख करून घेणे. २. प्रत्येक यंत्राचे कार्य आणि कापड तयार करण्याच्या प्रक्रियेतील त्याचे स्थान समजून घेणे. ३. यंत्रांचे विविध भाग (उदा. रोलर्स, स्पिंडल, शटल) आणि त्यांच्या हालचालींचे निरीक्षण करणे. ४. मॅन्युअल, ऑटोमॅटिक आणि हाय-टेक (उदा. एअर जेट लूम) यंत्रांमधील फरक अभ्यासणे. ५. यंत्रांच्या तांत्रिक क्षमतेची (उदा. तागाची लांबी, वेग) माहिती गोळा करणे. २. आकृती :- ३. तयारी (Preparation ) १. वस्त्रोद्योग कारखान्याला किंवा कार्यशाळेला भेट देण्यासाठी आवश्यक परवानगी मिळवणे. २. भेट देण्यापूर्वी प्रत्येक यंत्राच्या प्राथमिक कार्याची सैद्धांतिक माहिती वाचणे. ३. निरीक्षणे नोंदवण्यासाठी वही, पेन्सिल आणि मोजपट्टी तयार ठेवणे. ४. यंत्रांच्या माहितीचे फलक (Information Boards) वाचण्यासाठी तयारी ठेवणे. ५. मार्गदर्शक शिक्षकांकडून यंत्रांच्या सुरक्षेबाबतच्या सूचनांचे पालन कर...

Practical No.  55. Measure and record the data by using the testing instrument like ammeter, voltmeter and multimete rof AC and DC. (08 hrs) प्रात्यक्षिक क्र. ५५: AC आणि DC सर्किटमध्ये विविध मापक उपकरणांच्या (Ammeter, Voltmeter, Multimeter) सहाय्याने डेटा मोजणे आणि नोंदवणे. १. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim ) १. AC आणि DC वीज पुरवठ्यातील व्होल्टेज, करंट आणि रेझिस्टन्स या मूलभूत राशींचे अचूक मापन करणे. २. ॲनालॉग आणि डिजिटल मीटर्सचा वापर करून मिळालेल्या डेटाची तुलना करणे. ३. वेगवेगळ्या लोडवर (उदा. लॅम्प लोड, रेझिस्टन्स) सर्किटमधील होणारे बदल अनुभवणे. ४. ओहमच्या नियमाची (V=I×R) पडताळणी करण्यासाठी आवश्यक तांत्रिक डेटा गोळा करणे. ५. मोजलेल्या डेटाची तांत्रिक तक्त्यामध्ये (Table) शास्त्रोक्त पद्धतीने नोंद करण्याचे कौशल्य मिळवणे. २. आकृती :- ३. तयारी (Preparation ) १. प्रयोगापूर्वी सर्व मापक उपकरणांचे 'कॅलिब्रेशन' (शून्य सेटिंग) तपासून पाहणे. २. AC आणि DC दोन्ही प्रकारचे वीज पुरवठा स्त्रोत (Source) उपलब्ध असल्याची खात्री करणे. ३. वाचन नोंदवण्यासाठी सुटसुटीत 'ऑब्झर्व्हेशन टेबल' तय...

Practical No. 54. Testing of DC & AC Assembly and testing of simple electronic circuits (power supply)Testing of amplifier. (09 hrs)  प्रात्यक्षिक क्र. ५४: DC व AC असेंब्ली, साध्या इलेक्ट्रॉनिक सर्किटची (पॉवर सप्लाय) जोडणी आणि अँप्लिफायरची चाचणी. १. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim ) १. स्टेप-डाउन ट्रान्सफॉर्मर, डायोड आणि कॅपॅसिटर वापरून 'फुल वेव्ह रेक्टिफायर' (Power Supply) तयार करणे. २. एसी (AC) व्होल्टेजचे स्थिर डीसी (DC) व्होल्टेजमध्ये होणारे रूपांतर अभ्यासणे. ३. ट्रान्झिस्टर आधारित अँप्लिफायर सर्किटची जोडणी आणि त्याचे कार्य तपासणे. ४. व्होल्टेज रेग्युलेशन (Voltage Regulation) आणि फिल्टरेशनची प्रक्रिया समजून घेणे. ५. ऑसिलीस्कोप (CRO) किंवा मल्टीमीटरच्या सहाय्याने इनपुट आणि आउटपुट सिग्नलची तुलना करणे. २. आकृती :- ३. तयारी (Preparation ) १. सर्किट डायग्रामनुसार सर्व आवश्यक घटक (Components) गोळा करून त्यांची पूर्व-चाचणी (Pre-testing) करणे. २. पीसीबी (PCB) किंवा ब्रेडबोर्ड स्वच्छ करून जोडणीसाठी तयार ठेवणे. ३. ट्रान्सफॉर्मरचे प्रायमरी आणि सेकंडरी वाइंडिंग मल्टीमीटरने तपासून घेणे....

Practical No.  53. Testing of active & passive component with suitable meters like Ammeter, Voltmeter & Multimeter. (08 hrs) प्रात्यक्षिक क्र. ५३: ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह घटकांची विविध मीटर्सच्या (Ammeter, Voltmeter, Multimeter) सहाय्याने चाचणी करणे. १. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim ) १. ॲक्टिव्ह (Active) आणि पॅसिव्ह (Passive) घटकांमधील मूलभूत फरक प्रायोगिकरित्या समजून घेणे. २. मल्टीमीटरच्या सहाय्याने रेझिस्टर, कॅपॅसिटर आणि इंडक्टर (Passive) यांची मूल्ये मोजणे. ३. डायोड आणि ट्रान्झिस्टर (Active) सारख्या सेमीकंडक्टर घटकांची कार्यक्षमता तपासणे. ४. ओहमच्या नियमाचा वापर करून पॅसिव्ह घटकांमधील व्होल्टेज ड्रॉप आणि करंट मोजणे. ५. घटक खराब (Defective) आहे की चांगला (Healthy), हे ओळखण्याचे कौशल्य मिळवणे. २. आकृती :- ३. तयारी (Preparation ) १. सर्व ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह घटक एका ट्रेमध्ये व्यवस्थित निवडून ठेवणे. २. डिजिटल मल्टीमीटरची बॅटरी आणि प्रोब्स (Probes) सुस्थितीत असल्याची खात्री करणे. ३. घटकांच्या डेटाशीटवरून त्यांच्या पिन कॉन्फिगरेशनची (उदा. Transistor E-B-C) माहिती घेणे. ४. ॲनालॉग ...