Lesson No. 02 Hand tools

Hand tools- Types of hand tools-Types of tools used, Vices-specification-
    फिटर विभागात अनेक प्रकारचे टूल्स वापरले जातात. हे टूल्स धातूच्या वस्तूंना आकार देण्यासाठी, छिद्र करण्यासाठी, कटिंग करण्यासाठी आणि मोजण्यासाठी वापरले जातात.
    फिटर विभागात वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रमुख टूल्स खालीलप्रमाणे आहेत:
Measuring Tools ( मापन साधने )
Cutting Tools ( कापण्याची साधने )
Holding Tools ( धरून ठेवण्याची साधने ) 
Marking Tools ( चिन्हांकन साधने )
Striking Tools ( ठोकण्याची साधने )
Clamping Tools :-

Fastening Tools :-

    अन्य टूल्स :-

फाईल

रौंड नोज्ड स्क्रू ड्रायव्हर

फ्लॅट नोज्ड स्क्रू ड्रायव्हर

स्पॅनर

रेंच

हे फक्त काही उदाहरणे आहेत. फिटर विभागात वापरल्या जाणाऱ्या टूल्सची यादी खूप मोठी आहे.

    विशेष नोट ;-

प्रत्येक टूलचा वापर योग्य प्रकारे करणे आवश्यक आहे.

सुरक्षेच्या दृष्टिकोनातून, टूल्स वापरताना सुरक्षा उपकरणे वापरणे आवश्यक आहे.

    मापन साधने (Measuring Tools)

फिटर विभागात अचूकता आणि कार्यक्षमता या दोन्ही बाबतीत अत्यंत महत्त्वाची असते. म्हणूनच, या विभागात अनेक प्रकारची मापन साधने वापरली जातात. ही साधने धातूच्या वस्तूंचे आकार, लांबी, व्यास इत्यादी मोजण्यासाठी वापरली जातात.

काही प्रमुख मापन साधने आणि त्यांचे उपयोग खालीलप्रमाणे आहेत:

या साधनांच्या मदतीने आपण धातूच्या वस्तूंची अचूक मापन करून त्यानुसार काम करू शकतो.

    मापन साधने का महत्त्वाची आहेत?

अचूकता: या साधनांच्या मदतीने आपण अतिशय अचूक मापन करू शकतो.

गुणवत्ता: अचूक मापनामुळे तयार होणारा भाग अधिक गुणवत्तेचा असतो.

वेळेची बचत: अचूक मापनामुळे काम जलद आणि प्रभावीपणे पूर्ण होते.

फिटर विभागात वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रमुख मापन साधने:

    स्क्रू गेज:

खूपच अचूक मापन करण्यासाठी वापरले जाते. बाह्य आणि आतील व्यास, खोलई इ. मोजण्यासाठी वापरले जाते. अत्यंत लहान मापन करण्यासाठी वापरले जाते.

    व्हर्नियर कॅलिपर:

आतील आणि बाहेरील व्यास मोजण्यासाठी वापरले जाते. स्क्रू गेजपेक्षा थोडे कमी अचूक असते. मोठ्या आकाराच्या वस्तूंचे मापन करण्यासाठी वापरले जाते.

    स्टील रूल:

सरळ रेषा काढण्यासाठी आणि लांबी मोजण्यासाठी वापरले जाते. विविध आकारात उपलब्ध असते.

    ट्राय स्क्वेअर:

कोन मोजण्यासाठी आणि सरळ रेषा काढण्यासाठी वापरले जाते. विविध आकारात उपलब्ध असते.

    मायक्रोमीटर:

स्क्रू गेजपेक्षा अधिक अचूक मापन करण्यासाठी वापरले जाते. खूपच लहान मापन करण्यासाठी वापरले जाते.

टेप माप (Tape measure): हे उपकरण मोठ्या लांबी मोजण्यासाठी वापरले जाते.

डायल इंडिकेटर (Dial indicator): हे उपकरण खूपच लहान मापन करण्यासाठी वापरले जाते.

बोर गेज (Bore gauge): हे उपकरण छिद्राचा व्यास मोजण्यासाठी वापरले जाते.

थ्रेड गेज (Thread gauge): हे उपकरण धाग्याचा आकार मोजण्यासाठी वापरले जाते.

या व्यतिरिक्त, फिटर विभागात इतरही अनेक मापन उपकरणे वापरली जातात. 

उदाहरणार्थ :-

हाइट गेज (Height gauge): उंची मोजण्यासाठी.

एंगल गेज (Angle gauge): कोन मोजण्यासाठी.

डेप्थ गेज (Depth gauge): खोली मोजण्यासाठी.

    मापन साधनांची काळजी कशी घ्यावी?

साधनांना स्वच्छ ठेवा.

साधनांना धक्का न लावता हाताळा.

साधनांना कमी तापमानात ठेवा.

साधनांना जंग लागू नये याची काळजी घ्या.

    सुरक्षा:

मापन साधने वापरताना सुरक्षा चष्मे वापरा.

साधनांचा वापर योग्य पद्धतीने करा.

साधनांना चांगले समजून घ्या.

Cutting Tools ( कापण्याची साधने )

फिटर विभागात धातूच्या वस्तूंना आकार देण्यासाठी आणि त्यांच्यावर कापण्याचे काम करण्यासाठी विविध प्रकारचे कापण्याची उपकरणे वापरली जातात. ही उपकरणे धातूच्या तुकड्यांना आवश्यक आकार देण्यासाठी, अतिरिक्त भाग काढून टाकण्यासाठी आणि वेगवेगळ्या प्रकारचे जोडणी करण्यासाठी वापरली जातात.

हॅकसॉ (Hacksaw): हे एक सर्वात सामान्य वापरले जाणारे उपकरण आहे. याचा वापर पातळ धातूच्या प्लेट्स, बार आणि इतर साहित्य कापण्यासाठी केला जातो.

फाईल (File): फाईलचा वापर धातूच्या पृष्ठभागावरून अतिरिक्त धातू काढून टाकण्यासाठी, आकार देण्यासाठी आणि चिकट पृष्ठभाग चकाचक करण्यासाठी केला जातो. विविध आकार आणि कठोरतेच्या फाईल उपलब्ध असतात.

ड्रिल (Drill): ड्रिलचा वापर धातूत छिद्र करण्यासाठी केला जातो. विविध आकारांच्या ड्रिल बिट्स उपलब्ध असतात.

रेमर (Reamers): रेमरचा वापर ड्रिल केलेल्या छिद्राला अधिक अचूक आणि चौरस आकार देण्यासाठी केला जातो.

टॅप आणि डाई (Tap and Die): टॅप आणि डाईचा वापर धातूत धागा कापण्यासाठी केला जातो. याचा वापर नट आणि बोल्ट जोडण्यासाठी केला जातो.

चिसल (Chisel): चिसलचा वापर धातूच्या तुकड्यांना विभाजित करण्यासाठी, अतिरिक्त धातू काढून टाकण्यासाठी आणि वेल्डिंगचे काम करण्यासाठी केला जातो.

अबरसिव्ह कट ऑफ व्हील (Abrasive Cut-off Wheel): हे व्हील एका विशेष प्रकारच्या मशीनमध्ये बसवून धातूच्या पाइप्स, बार आणि इतर साहित्य कापण्यासाठी वापरले जाते.

या व्यतिरिक्त, फिटर विभागात इतरही अनेक कापण्याची उपकरणे वापरली जातात. 

उदाहरणार्थ:

पंच (Punch): धातूत छोटे छिद्र करण्यासाठी.

स्निप्स (Snips): पातळ धातूच्या शीट्स कापण्यासाठी.

कापण्याची उपकरणांची निवड केलेल्या कामाच्या प्रकारावर अवलंबून असते.

काही महत्त्वाच्या गोष्टी:

कापण्याची उपकरणे वापरताना सुरक्षेची सर्व सावधानी घेणे आवश्यक आहे.

योग्य कापण्याची उपकरणांचा वापर करणे आवश्यक आहे.

उपकरणांची नियमितपणे काळजी घेणे आवश्यक आहे.

Holding Tools ( धरून ठेवण्याची साधने ) 

फिटर विभागात काम करताना, विविध प्रकारच्या धातूच्या वस्तूंना एकत्र धरून ठेवण्यासाठी आणि त्यांच्यावर प्रक्रिया करण्यासाठी होल्डिंग टूल्सचा वापर केला जातो. या टूल्समुळे काम सुरक्षित आणि प्रभावीपणे होते.

फिटर विभागात वापरली जाणारी काही प्रमुख होल्डिंग टूल्स खालीलप्रमाणे आहेत:

वाइस (Vice): वाइस हे सर्वात सामान्य वापरले जाणारे होल्डिंग टूल आहे. याचा वापर छोट्या ते मध्यम आकाराच्या धातूच्या वस्तूंना घट्ट पकडून ठेवण्यासाठी केला जातो. वाइसचे विविध प्रकार उपलब्ध असतात, जसे की बेनच वाइस, पाईप वाइस आणि मशीन वाइस.

क्लॅम्प्स (Clamps): क्लॅम्प्सचा वापर मोठ्या आकाराच्या वस्तूंना एकत्र धरून ठेवण्यासाठी केला जातो. क्लॅम्प्सचे विविध प्रकार उपलब्ध असतात, जसे की सी-क्लॅम्प्स, पाईप क्लॅम्प्स आणि स्ट्रॅप क्लॅम्प्स.

मॅग्नेटिक होल्डर्स (Magnetic Holders): मॅग्नेटिक होल्डर्सचा वापर लहान धातूच्या वस्तूंना धरून ठेवण्यासाठी केला जातो. हे विशेषतः उपयोगी असते जेव्हा वस्तूंना नुकतच वेल्डिंग किंवा इतर प्रक्रिया करावी लागते.

वुड ब्लॉक (Wood Blocks): वुड ब्लॉकचा वापर नाजूक वस्तूंना खरचटण्यापासून वाचवण्यासाठी केला जातो. याचा वापर वाइस किंवा क्लॅम्प्समध्ये पॅडिंग म्हणून केला जातो.

विशेष प्रकारचे होल्डिंग टूल्स: यामध्ये ड्रिल चक्स, टॅप होल्डर्स, डाई होल्डर्स इत्यादींचा समावेश होतो. हे टूल्स विशिष्ट प्रकारच्या कार्यांसाठी वापरले जातात.

होल्डिंग टूल्स निवडताना खालील गोष्टींचा विचार करावा:

वस्तूचा आकार: वस्तूच्या आकारानुसार योग्य आकाराचे होल्डिंग टूल निवडा.

वस्तूचा प्रकार: वस्तूच्या प्रकारानुसार योग्य प्रकारचे होल्डिंग टूल निवडा. उदाहरणार्थ, नाजूक वस्तूंसाठी वुड ब्लॉकचा वापर करावा.

कार्याचा प्रकार: ज्या प्रकारचे काम करायचे आहे त्यानुसार योग्य प्रकारचे होल्डिंग टूल निवडा.

काही महत्त्वाच्या गोष्टी:

होल्डिंग टूल्स वापरताना सुरक्षेची सर्व सावधानी घेणे आवश्यक आहे.

योग्य होल्डिंग टूल्सचा वापर करणे आवश्यक आहे.

उपकरणांची नियमितपणे काळजी घेणे आवश्यक आहे.

Marking Tools ( चिन्हांकन साधने )

फिटर विभागात धातूच्या वस्तूंवर कापण्याची, छिद्र करण्याची किंवा इतर प्रकारचे काम करण्यापूर्वी, त्या वस्तूंवर चिन्हे काढणे आवश्यक असते. यासाठी विविध प्रकारचे मार्किंग टूल्स वापरले जातात.

फिटर विभागात वापरली जाणारी काही प्रमुख मार्किंग टूल्स खालीलप्रमाणे आहेत:

स्क्राइबर (Scriber): स्क्राइबर हे सर्वात सामान्य वापरले जाणारे मार्किंग टूल आहे. याचा वापर धातूच्या पृष्ठभागावर रेषा काढण्यासाठी केला जातो. स्क्राइबरच्या टोकाला एक नाजूक टिप असते जी धातूच्या पृष्ठभागावर खरचटून रेषा काढते.

चॉक (Chalk): चॉकचा वापर स्क्राइबरने काढलेल्या रेषांना स्पष्टपणे दिसण्यासाठी केला जातो. चॉकचा पावडर स्क्राइबरने काढलेल्या रेषांवर लावल्याने त्या रेषा स्पष्टपणे दिसू लागतात.

डायल इंडिकेटर (Dial Indicator): डायल इंडिकेटरचा वापर अत्यंत अचूक मापन करण्यासाठी आणि चिन्हे काढण्यासाठी केला जातो. याचा वापर सामान्यतः मशीनिंग ऑपरेशन्स मध्ये केला जातो.

प्रोफाइल प्रोजेक्टर (Profile Projector): प्रोफाइल प्रोजेक्टरचा वापर जटिल आकारांची प्रतिकृती तयार करण्यासाठी आणि त्यानुसार धातूच्या वस्तूंवर चिन्हे काढण्यासाठी केला जातो.

मार्किंग टूल्स निवडताना खालील गोष्टींचा विचार करावा:

कामाचा प्रकार: ज्या प्रकारचे काम करायचे आहे त्यानुसार योग्य प्रकारचे मार्किंग टूल निवडा.

धातूचा प्रकार: धातूच्या प्रकारानुसार योग्य प्रकारचे मार्किंग टूल निवडा.

अचूकता: आवश्यक असलेल्या अचूकतेनुसार योग्य प्रकारचे मार्किंग टूल निवडा.

काही महत्त्वाच्या गोष्टी:

मार्किंग टूल्स वापरताना सुरक्षेची सर्व सावधानी घेणे आवश्यक आहे.

योग्य मार्किंग टूल्सचा वापर करणे आवश्यक आहे.

उपकरणांची नियमितपणे काळजी घेणे आवश्यक आहे.

Striking Tools ( ठोकण्याची साधने )

फिटर विभागात धातूच्या वस्तूंना आकार देण्यासाठी, त्यांच्यावर मारहाण करण्यासाठी आणि इतर प्रकारचे काम करण्यासाठी स्ट्राइकिंग टूल्सचा वापर केला जातो. या टूल्सच्या साहाय्याने धातूच्या वस्तूंना आवश्यक आकार दिला जातो, अतिरिक्त भाग काढून टाकले जातात आणि वेगवेगळ्या प्रकारचे जोडणी केले जातात.

फिटर विभागात वापरली जाणारी काही प्रमुख स्ट्राइकिंग टूल्स खालीलप्रमाणे आहेत:

हॅमर (Hammer): हॅमर हे सर्वात सामान्य वापरले जाणारे स्ट्राइकिंग टूल आहे. याचा वापर धातूच्या वस्तूंना आकार देण्यासाठी, चिसल चालवण्यासाठी, नखे ठोकण्यासाठी आणि इतर अनेक कार्यांसाठी केला जातो. हॅमरचे विविध प्रकार उपलब्ध असतात, जसे की बॉल-पीन हॅमर, स्लेज हॅमर आणि सॉफ्ट-फेस हॅमर.

चिसल (Chisel): चिसलचा वापर धातूच्या वस्तूंना विभाजित करण्यासाठी, अतिरिक्त धातू काढून टाकण्यासाठी आणि वेल्डिंगचे काम करण्यासाठी केला जातो. चिसलचे विविध प्रकार उपलब्ध असतात, जसे की कोल्ड चिसल, वुड चिसल आणि मशीन चिसल.

पंच (Punch): पंचचा वापर धातूत छोटे छिद्र करण्यासाठी केला जातो. पंचचे विविध आकार आणि प्रकार उपलब्ध असतात.

ड्रिफ्ट (Drift): ड्रिफ्टचा वापर पिन, कील्स आणि इतर धातूच्या भाग हलवण्यासाठी केला जातो.

स्ट्राइकिंग टूल्स निवडताना खालील गोष्टींचा विचार करावा:

कामाचा प्रकार: ज्या प्रकारचे काम करायचे आहे त्यानुसार योग्य प्रकारचे स्ट्राइकिंग टूल निवडा.

धातूचा प्रकार: धातूच्या प्रकारानुसार योग्य प्रकारचे स्ट्राइकिंग टूल निवडा.

बल: आवश्यक असलेल्या बलाच्या प्रमाणानुसार योग्य प्रकारचे स्ट्राइकिंग टूल निवडा.

काही महत्त्वाच्या गोष्टी :-

स्ट्राइकिंग टूल्स वापरताना सुरक्षेची सर्व सावधानी घेणे आवश्यक आहे.

योग्य स्ट्राइकिंग टूल्सचा वापर करणे आवश्यक आहे.

उपकरणांची नियमितपणे काळजी घेणे आवश्यक आहे.

Fastening Tools :-

Screwdrivers:
ड्रायव्हिंग आणि स्क्रू काढण्यासाठी वापरला जातो.
Wrenches:
नट आणि बोल्ट घट्ट आणि सैल करण्यासाठी वापरले जाते.
Pliers:
पकडण्यासाठी, कापण्यासाठी आणि वाकण्यासाठी वायर आणि इतर साहित्य वापरले जाते.

Clamping Tools :-
Clamps:
वस्तू सुरक्षितपणे जागेवर ठेवण्यासाठी वापरतात.
Vices:
वर्कपीस जागी घट्ट धरण्यासाठी वापरला जातो.

Vice :-

फिटर ट्रेडमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वाइसची माहिती
वाइस हे फिटरच्या कामकाजात अत्यंत महत्त्वाचे एक उपकरण आहे. हे एक प्रकारचे क्लॅम्प आहे जे धातूच्या कामांमध्ये छोट्या भागांना स्थिर करण्यासाठी वापरले जाते. फिटर वेल्डिंग, कापणे, फाइलिंग आणि इतर अनेक प्रकारचे काम करताना वाइसचा वापर करतात.

वाइसचे प्रकार आणि त्यांचे वैशिष्ट्य :-
फिटर ट्रेडमध्ये विविध प्रकारचे वाइस उपलब्ध असतात. प्रत्येक प्रकाराचे स्वतःचे विशिष्ट वैशिष्ट्य आणि वापर असतो.

बेंच वाइस :-
सर्वात सामान्य प्रकारचा वाइस. एका बेंचवर स्थिर असतो. छोट्या भागांना घट्ट धरून ठेवण्यासाठी वापरला जातो. वैशिष्ट्य: सोपा डिझाइन, वापरण्यास सोपा, बहुमुखी.

युनिव्हर्सल वाइस :- 
बेंच वाइसपेक्षा अधिक लवचिक. जबड्यांना विविध कोनात समायोजित केले जाऊ शकते. अनियमित आकाराच्या भागांना धरून ठेवण्यासाठी उपयुक्त. वैशिष्ट्य: बहुमुखी, विविध प्रकारच्या कामांसाठी उपयुक्त.

मशीन वाइस :- 

मशीन टूल्सवर बसवला जातो. मोठ्या आणि भारी भागांना धरून ठेवण्यासाठी वापरला जातो. वैशिष्ट्य: उच्च क्षमता, मजबूत बांधणी.

पाईप वाइस :- 

पाइप्स आणि रॉड्सला धरून ठेवण्यासाठी विशेषतः डिझाइन केलेला असतो. वैशिष्ट्य :- पाइप्स आणि रॉड्ससाठी विशिष्ट डिझाइन.

वाइसची स्पेसिफिकेशन्स
वाइसची स्पेसिफिकेशन त्याच्या प्रकार आणि आकारानुसार बदलत असतात. सामान्यतः खालील स्पेसिफिकेशन्स विचारात घेतल्या जातात:
जबड्यांचा आकार: जबड्यांची लांबी आणि उंची.
जबड्यांची सामग्री: स्टील, कास्ट आयरन इ.
ओपनिंग: जबडे किती उघडले जाऊ शकतात.
स्क्रूचा आकार: स्क्रूचा व्यास आणि पिच.
बेसचा आकार: बेसची लांबी आणि रुंदी.
क्षमता: वाइस किती वजन सहन करू शकतो.
वाइसचे भाग

सर्वसाधारणपणे, एका वाइसमध्ये खालील भाग असतात:
जबड़े: 

हे दोन भाग वाइसच्या मुख्य कार्य करणारे भाग असतात. ते भागाला धरून ठेवतात.
स्क्रू: 

या स्क्रूच्या मदतीने जबडे एकमेकांकडे खेचले जातात आणि भागाला घट्ट धरले जाते.
बेस: हा भाग वाइसला आधार देतो.
हँडल: या हँडलला फिरवून स्क्रूला चालवले जाते.
वाइसचा वापर
भागाला स्थिर करणे: 

वाइसचा सर्वात महत्त्वाचा उपयोग भागाला स्थिर करणे हा आहे. जेव्हा आपण कोणत्याही प्रकारचे काम करत असतो, तेव्हा भागाला स्थिर करणे आवश्यक असते.
भागाला कापणे, फाइलिंग करणे: 

वाइसचा वापर भागाला कापणे, फाइलिंग करणे आणि इतर प्रकारचे काम करताना केला जातो.
वेल्डिंग: वेल्डिंग करतानाही वाइसचा वापर केला जातो.

वाइसची काळजी कशी घ्यावी?
वाइस हे फिटरच्या कामातील एक मूलभूत साधन असून, त्याची योग्य काळजी घेतली तर ते दीर्घ काळ टिकून राहते आणि आपल्या कामाची कार्यक्षमता वाढवते.

वाइसची काळजी घेण्यासाठी आपण खालील गोष्टी करू शकता :-
नियमित स्वच्छता:
प्रत्येक वापरा नंतर वाइसला साफ करणे आवश्यक आहे. धूळ, तेल आणि इतर कण काढण्यासाठी कोरडे, नरम कपडं वापरा.
जर वाइसवर जास्त तेल किंवा ग्रीस असल्यास, मऊ ब्रश आणि मध्यम प्रतीचे सफाईचे द्रावण वापरा.
लुब्रिकेशन:
वाइसच्या चलतीच्या भागांना नियमितपणे लुब्रिकेंट लावणे आवश्यक आहे. यामुळे घर्षण कमी होईल आणि वाइस सुलभपणे हालचाल करेल.
लुब्रिकेंट म्हणून हल्के तेल किंवा ग्रीस वापरू शकता.
जंग लावू देऊ नका:
वाइसला जंग लागल्यास त्याची कार्यक्षमता कमी होते आणि तो लवकर खराब होतो. म्हणून, वाइसला जंग लावू देऊ नका.
जंग लागल्यास, जंग काढण्याचे विशेष द्रव्य वापरा आणि नंतर त्याला तेल लावून ठेवा.
ओव्हरलोडिंग टाळा:
वाइसची क्षमता ओलांडून त्यावर जास्त भार देऊ नका. यामुळे वाइस खराब होऊ शकतो.
नुकसान झाल्यास दुरुस्ती करा:
जर वाइसला काहीही नुकसान झाले तर त्याची तात्काळ दुरुस्ती करा.

सुरक्षा :-
सुरक्षित पकड़: 

वाइसच्या हँडलला घट्ट पकडून काम करा. ढीला हात असल्यास अपघात होऊ शकतो.
योग्य दिशेने दाब द्या: 

जबड्यांना दाबताना त्यांच्या दिशेला लक्ष द्या. उलट दिशेने दाबल्यास वाइस खराब होऊ शकतो.
सुरक्षा चष्मा वापरा: 

वाइस वापरताना धातूचे तुकडे उडण्याची शक्यता असते. म्हणून, सुरक्षा चष्मा वापरणे आवश्यक आहे.
हातांचे संरक्षण: 

वाइसच्या जबड्यांमध्ये हाताचे अंगुळे अडकण्याची शक्यता असते. म्हणून, मोज्यांचा वापर करा.
ओव्हरलोडिंग टाळा: 

वाइसची क्षमता ओलांडून त्यावर जास्त भार देऊ नका.
या सर्व टिप्सचे पालन करून आपण वाइस वापरताना सुरक्षित राहू शकता.

निष्कर्ष:
वाइस हे फिटरच्या साधनांचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. त्याचा योग्य प्रकार आणि आकार निवडून आपण आपले काम अधिक सुरक्षित आणि प्रभावीपणे करू शकतो. वाइसची स्पेसिफिकेशन समजून घेणे हे त्याचा योग्य वापर करण्यासाठी आवश्यक आहे.