Lesson No. 03. Accident Prevention Machine Men Industry

इंडस्ट्री मध्ये किंवा टेक्सटाईल इंडस्ट्रीमध्ये किंवा विविंग विभागात मशीन वर काम करणाऱ्या व्यक्तींची सुरक्षा सुनिश्चित कशी करावी ? किंवा Accident Prevention काय असेल ??

1.9 अपघात (Accident)
    अपघातांची व्याख्या अनियोजित घटना म्हणून केली जाते. ज्यामुळे इजा, मृत्यू, उत्पादनाचे नुकसान तसेच मालमत्ता आणि मालमत्तेचे नुकसान होते. अपघाताची कारणे शोषल्याशिवाय अपघात रोखणे अत्यंत अवघड आहे.
अपघाताचा अंदाज वर्तविण्याचा सिदयांत विकसित करण्यासाठी अनेक प्रयत्न केले आहेत परंतु आतापर्यंत एकही सर्वमान्य झाला नाही.
विज्ञान आणि अभियांत्रिकीच्या विविध क्षेत्रातील संशोधक अपघाताचे कारण सिध्द करण्याचा प्रयत्न करत आहेत. अपघातास कारणीभूत घटक ओळखण्यास, अलग करण्यास, आणि शेवटी दूर करण्यास मदत करेल.

अपघाताची कारणे (Causes of Accidents)
कार्यशाळेतील अपघातांची काही सामान्य कारणे खाली दिली आहेत.
(1) मानवी कारणे (Human Causes) -
औद्योगिक अपघात मानवी चुकांमुळे होतात योग्य सुरक्षा नियमांचे पालन न करणारा किंवा योग्य उपकरणाशिवाय कार्य पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करणारा कामगार अपघातांस कारणीभूत ठरतो.
(2) हातातील हात्यारे (Hand Tools)-
हातातील हात्यारे योग्य निवडली पाहिजेत. कामाच्या आवश्यकतेनुसार योग्य त्या हात्यारांचा वापर केला पाहिजे सदोष किंवा अयोग्य हात्यारे वापरल्यास अपघात होऊ शकतो.
(3) कामाची स्थीती (Working Condition) -
कामाच्या ठिकाणी खराब जमीन, खराब वायुवीजन अपुरी जागा, अपुरा प्रकाश, ही अपघाताची संभाव्य कारणे आहेत.
(4) मशिनची देखभाल (Machine Maintenance)-
मशिनची देखभाल ही उच्च जोखमीची क्रिया आहे. ज्याच्या परिणामी काही धोके कामाचे स्वरूप बनतात देखभाल सर्व क्षेत्रामधी आणि सर्व कामाच्या ठिकाणी केली जाते. उपकरणे, मशिन आणि कामाचे - वातावरण सुरक्षित आणि विश्वासार्ह ठेवणे आवश्यक आहे. सुस्थीतील मशिन व उपकरणामुळे अपघात कमी होऊन उत्पादकता वाढते.
(5) कामाच्या तासापेक्षा जास्त काम करणे (Overtime)-
दीर्घ कालावधीत काम करणे हे देखील अपघाताचे एक कारण आहे. जास्त काम केल्याने व्यक्ती शारीरीक आणि मानसिक दृष्ट्या थकते त्यामुळे अपघात होऊ शकतो.
(6) निष्काळजीपणा (Carelessness) -
निष्काळजीपणे काम केले तर निश्चित अपघात घडू शकतो.
(7) स्वारथ्य नसणे (Lack of Interest)-
कोणत्याही कामात मनापासून काम करण्याची इच्छा नसेल अनिइच्छेने काम करत आसाल तर अपघात घडू शकतो.
(8) असुरक्षित पोषाख (Unsafe Dress)-
सैल पोषाख, लांब मोकळे केस, हातात अंगठी पायात योग्य पादपात्र नसणे, हातातील घड्याळ अपघाताला कारणीभूत ठरते.
(9) फरशीवर ऑइल सांडणे (Spilling Oil on the Floor)-
फरशीवर ऑइल सांडल्यामुळे ऑइलवरून चालताना पाय घसरून पडल्यामुळे अपघात होऊ शकतो.
(10) शिस्तीचा अभाव (Lack of Discipline) -

कार्यशाळेत वावरताना इतरासोबत मजा करणे, गोधंळ गडबड करणे, भांडणे वस्तू फेकून मारणे यामुळे अपघात होऊ शकतो.
(11) मशिनची अयोग्य भांडणी व प्रकाशाची अयोग्य व्यवस्था

(Improper Arrangement of Machine and Light)-
    मशिनची मांडणी व्यवस्थीत नसल्यास अपघात घडू शकतात प्रकाशाच्या कमतरतेमुळे अपघात घडतात.
अपघाताचे परिणाम (Results of Accidents)
    जेव्हा अपघात होतो तेव्हा जीवित हानी होते. सुरक्षा नियमांचे पालन व सुरक्षा साधनांचा वापर केल्यास जीवित हानी व वर्कशॉपची हानी कमी करता येते. अपघातावर नियंत्रण ठेवता येते.
प्रत्येक तंत्रज्ञ आणि तंत्र प्रशिक्षणार्थी यांनी सुरक्षेकडे पुर्ण लक्ष दिले पाहिजे. कामगारांना सुरक्षा नियम पाळण्याची सवय लावली पाहिजे सुरक्षा साधने वापरण्यासाठी बाध्य केले पाहिजे तरच अपघाताचे प्रमाण कमी केले जाऊ शकते यासाठी सुरक्षितता अपघात टाळण्यासाठी सर्वोत्तम यंत्रणा आहे.

    

    टेक्सटाईल इंडस्ट्रीमध्ये, विशेषतः विविंग विभागात, मशीनरीशी संबंधित अनेक प्रकारचे अपघात होऊ शकतात. या अपघातांना रोखण्यासाठी काही महत्त्वाच्या सुरक्षा उपाययोजनांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

सुरक्षा उपाययोजना :-

प्रशिक्षण  :-
    सर्व कर्मचार्यांना मशीनच्या सुरक्षित हाताळणीबाबत पूर्ण प्रशिक्षण दिले पाहिजे. सुरक्षा नियम आणि प्रक्रियांचे ज्ञान असणे आवश्यक आहे. आपत्कालीन परिस्थितीत कशी हाताळायचे याची माहिती असणे गरजेचे आहे.

सुरक्षा उपकरणे :-
सुरक्षा चष्मे, दस्ताने, इयर प्लग आणि सुरक्षा बुट्स हे अनिवार्य आहे.
काही विशिष्ट कामांसाठी विशेष सुरक्षा उपकरणे वापरणे आवश्यक असू शकते.
सुरक्षा चष्मे :- धागे, कण इत्यादी डोळ्यांत जाण्यापासून वाचवण्यासाठी.
दस्ताने  :- हातांची कापण्यापासून रक्षण करण्यासाठी.

इयर प्लग: मशीनच्या आवाजापासून कान संरक्षित करण्यासाठी.
सुरक्षा बुट: पायांची इजा होण्यापासून वाचवण्यासाठी.
सुरक्षा जैकेट: गरजेनुसार सुरक्षा जैकेट वापरावे.
मशीन चालू असताना: मशीन चालू असताना त्याच्या जवळ येऊ नये.
दातेदार भाग: दातेदार भागांपासून दूर राहावे.
लटकणारे कपडे: लटकणारे कपडे, दागिने इ. काढून टाकावे.
एकटे काम करणे टाळावे: शक्यतो एकटे काम करणे टाळावे.

मशीन गार्ड:
मशीनच्या हालचालीच्या भागांवर गार्ड लावून अपघाताची शक्यता कमी करता येते.
आपत्कालीन थांबा बटण:
प्रत्येक मशीनवर इमरजन्सी स्टॉप बटन असावे जेणेकरून कोणत्याही अपघाताच्या स्थितीत मशीन तात्काळ बंद करता येईल.

नियमित तपासणी:
मशीनची नियमित तपासणी करून त्याची योग्य कार्यक्षमता सुनिश्चित करणे आवश्यक आहे.
कोणतीही खराबी दिसल्यास तत्काळ दुरुस्ती करावी.

स्वच्छता:
कार्यक्षेत्र स्वच्छ आणि व्यवस्थित असले पाहिजे. फेकड्या वस्तू, तेल किंवा पाणी यांसारख्या गोष्टींमुळे अपघात होऊ शकतात.

चांगली प्रकाशयोजना:
कार्यक्षेत्रात पुरेसा प्रकाश असणे आवश्यक आहे जेणेकरून कर्मचार्यांना स्पष्टपणे दिसू शकेल.

सुरक्षा चिन्हे:
सुरक्षा चिन्हे लावून कर्मचार्यांना सावध करणे आवश्यक आहे.

नियमित बैठका:
सुरक्षा विषयांवर नियमित बैठका घेऊन कर्मचार्यांना जागरूक करणे आवश्यक आहे.

व्यक्तिगत संरक्षण उपकरणे (PPE):
प्रत्येक कर्मचारीला योग्य PPE पुरवले जावे आणि त्यांच्या वापराबाबत प्रशिक्षित केले जावे.

ध्वनी प्रदूषण:
उच्च स्तरावरील आवाजामुळे श्रवणशक्तीला धोका असतो. त्यामुळे इयर प्लग किंवा इयर मफ्स वापरणे आवश्यक आहे.

धूळ आणि धुरा:
काही प्रक्रियांमुळे धूळ आणि धूर निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे योग्य वेंटिलेशन आणि मास्क वापरणे आवश्यक आहे.

विशिष्ट धोके आणि त्यांचे निराकरण:
फसणे: मशीनच्या हालचालीच्या भागांत कपडे किंवा शरीर काही भाग फसून जाण्याची शक्यता असते. म्हणून योग्य फिटिंग असलेले कपडे घालणे आवश्यक आहे.

विद्युत शॉक: विद्युत उपकरणे हाताळताना सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे.

उष्णता: काही मशीन खूप गरम होतात. त्यामुळे उष्णता प्रतिरोधक दस्ताने वापरणे आवश्यक आहे.

रासायनिक पदार्थ: काही प्रक्रियांमध्ये रासायनिक पदार्थ वापरले जातात. त्यामुळे योग्य सुरक्षा उपाययोजना घेणे आवश्यक आहे.

सुरक्षा नियम आणि नियमावली :-
लिखित सुरक्षा नियम: सुरक्षा नियम लिखित स्वरूपात तयार करून ते सर्व कर्मचार्यांना समजावून सांगितले पाहिजेत.
नियमित बैठका: सुरक्षा विषयांवर नियमित बैठका घेऊन कर्मचार्यांना जागरूक करणे आवश्यक आहे.

शिस्त: सुरक्षा नियमांचे पालन करण्याबाबत शिस्त ठेवणे आवश्यक आहे.

कर्मचार्यांचे आरोग्य
मानसिक आरोग्य: लांब कालावधीपर्यंत मशीनवर काम करणे मानसिक तणावाचे कारण बनू शकते. त्यामुळे कर्मचार्यांचे मानसिक स्वास्थ्य चांगले राहील याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.

शारीरिक आरोग्य: 

नियमित व्यायाम आणि योग्य आहार घेण्यास प्रोत्साहन दिले पाहिजे.
कर्मचार्यांना थकवा येऊ नये याची काळजी घ्यावी, नियमित ब्रेक द्यावे.
सुरक्षा नियम तोडणाऱ्यांवर कठोर कारवाई करावी.
कर्मचार्यांच्या सुचनांचे स्वागत करावे.
या सर्व उपाययोजनांचे पालन करून टेक्सटाईल इंडस्ट्रीमध्ये काम करणाऱ्या व्यक्तींची सुरक्षा सुनिश्चित करता येते.