Lesson No. 06 Hand Tools (हस्त औजारे )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23

Lesson  Name, 06 Hand Tools ( हस्त औजारे )

Explain what is Hand Tools? (हस्त औजारे म्हणजे काय?) आणि 
Definition (व्याख्या)
हस्त औजारे म्हणजे काय?
जी साधने किंवा उपकरणे कोणतीही यांत्रिक शक्ती न वापरता, केवळ मानवी हाताच्या बळाचा (Human Power) उपयोग करून चालवली जातात, त्यांना हस्त औजारे म्हणतात. ही साधने वर्कशॉपमधील विविध मूलभूत फिटिंग (Fitting), मार्किंग (Marking), आणि मापन (Measuring) कामांसाठी आवश्यक असतात.
व्याख्या (Definition)
वर्कशॉपमध्ये वापरली जाणारी, जी प्रामुख्याने हातांनी नियंत्रित केली जातात आणि ज्यांचा उपयोग वस्तूंचे मार्किंग (Marking), कटिंग (Cutting), मापन (Measuring), पकडणे (Holding), किंवा जोडणी (Joining) करण्यासाठी होतो, अशा साधनांना हस्त औजारे म्हणतात.
Objectives of Hand Tools (हस्त औजारांचे उद्देश)
विणकाम तंत्रज्ञ (Weaving Technician) या अभ्यासक्रमात हस्त औजारे शिकण्याचे मुख्य उद्देश:
01. ओळख: विविध प्रकारची हस्त औजारे ओळखणे.
02. वापर (Uses): फाईलिंग, मार्किंग, पंचिंग, आणि ड्रिलिंग यांसारख्या मूलभूत फिटिंग क्रिया सुरक्षितपणे करण्यासाठी त्यांचा योग्य वापर शिकणे.
03. देखभाल (Maintenance): औजारांची काळजी (Care) आणि योग्य देखभाल (Maintenance) कशी करावी हे समजून घेणे.
04. मापन (Measurement): कामाच्या वस्तूची (Job) अचूकता तपासण्यासाठी (Checking dimensional accuracy) मापन औजारे वापरण्याचे कौशल्य विकसित करणे.
05. विशिष्ट कार्य: विणकाम यंत्रांच्या दुरुस्ती आणि देखभालीसाठी विशिष्ट औजारे निवडणे आणि वापरणे शिकणे.

Types of Hand Tools (हस्त औजारांचे प्रकार)
अभ्यासक्रमानुसार समाविष्ट असलेले आणि सामान्यतः वापरले जाणारे काही हस्त औजारे:
6.१. कटिंग टूल्स (Cutting Tools) - कापण्याची साधने 
कार्य: यांचा उपयोग वस्तू किंवा सामग्रीचे तुकडे करण्यासाठी, आकार देण्यासाठी किंवा ती वेगळी करण्यासाठी केला जातो. या साधनांना धारदार कापण्याची कडा (cutting edge) असते.
उदाहरणे:
करवत (Saw): लाकूड, धातू किंवा इतर सामग्री कापण्यासाठी.
छन्नी (Chisel): लाकूड किंवा धातूतून तुकडे काढण्यासाठी.
कात्री (Scissors/Snips): कागद, कापड किंवा पातळ धातू कापण्यासाठी.
चाकू (Knife): विविध वस्तू कापण्यासाठी किंवा सोलण्यासाठी.
6.२. मार्किंग टूल्स (Marking Tools) - खूण करण्याची साधने 
कार्य: वस्तूवर किंवा सामग्रीवर माहिती (information), रेखा (lines), किंवा संदर्भ बिंदू (reference points) चिन्हांकित करण्यासाठी यांचा वापर होतो. हे काम अचूकपणे (accurately) कापण्यासाठी किंवा ड्रिल (drill) करण्यासाठी मार्गदर्शन करते.
उदाहरणे:
पेन्सिल/पेन (Pencil/Pen): लाकूड किंवा कागदावर चिन्हांकित करण्यासाठी.
स्क्रायबर (Scriber): धातूवर किंवा कठीण पृष्ठभागावर बारीक रेषा (fine lines) कोरण्यासाठी.
सेंटर पंच (Centre Punch): ड्रिलिंग सुरू करण्यापूर्वी धातूवर लहान खड्डा (dent) पाडण्यासाठी, जेणेकरून ड्रिल अचूक ठिकाणी सुरू होईल.
6.३. मेजरिंग टूल्स (Measuring Tools) - मोजण्याची साधने 
कार्य: वस्तूचे परिमाण (dimensions), जसे की लांबी, रुंदी, उंची, कोन (angles) किंवा जाडी, मोजण्यासाठी आणि तपासण्यासाठी ही साधने वापरली जातात. कामात अचूकता (precision) आणण्यासाठी हे आवश्यक आहे.
उदाहरणे:
टेप मेजर (Tape Measure): लांब अंतर मोजण्यासाठी.
स्टील स्केल/फुटपट्टी (Steel Rule): लहान आणि अचूक लांबी मोजण्यासाठी.
व्हर्नियर कॅलिपर (Vernier Caliper) / मायक्रोमीटर (Micrometer): उच्च अचूकतेने वस्तूची जाडी किंवा व्यास (diameter) मोजण्यासाठी.
गुण्या (Try Square): वस्तूचे ९० अंशाचे कोन (90-degree angle) तपासण्यासाठी.
6.४. होल्डिंग टूल्स (Holding Tools) - पकडण्याची साधने 
कार्य: कामादरम्यान वस्तू किंवा कामाचे भाग घट्ट पकडून ठेवण्यासाठी (gripping and securing) किंवा स्थिर ठेवण्यासाठी या साधनांचा उपयोग होतो. ते वस्तूचे सरकणे थांबवतात.
उदाहरणे:
वाईस (Vice): कामाचा तुकडा (workpiece) एका ठिकाणी घट्ट पकडून ठेवण्यासाठी, जेणेकरून त्यावर कापण्याची किंवा फाइलिंगची (filing) प्रक्रिया करता येईल.
क्लॅम्प्स (Clamps): दोन किंवा अधिक भाग एकत्र धरून ठेवण्यासाठी, विशेषतः चिकटवताना (gluing).
पक्कड (Pliers): लहान वस्तू पकडण्यासाठी, वाकवण्यासाठी किंवा कापण्यासाठी.
6.५. स्ट्राईकिंग टूल्स (Striking Tools) - आघाती साधने 
कार्य: वस्तूवर आघात (impact), शक्ती (force) किंवा दाब (pressure) देण्यासाठी यांचा वापर केला जातो. खिळे ठोकणे, धातूला आकार देणे किंवा वस्तू तोडणे ही यांची प्रमुख कामे आहेत.
उदाहरणे:
हातोडा (Hammer): खिळे ठोकण्यासाठी, रिव्हेट (rivet) करण्यासाठी किंवा छिन्नीवर आघात करण्यासाठी.
बॉल-पेन हातोडा (Ball-Peen Hammer): धातूच्या कामासाठी.
क्लॉ हातोडा (Claw Hammer): सुतारकामात खिळे ठोकण्यासाठी आणि काढण्यासाठी.
सledge हातोडा (Sledgehammer): जड तोडकाम (heavy demolition) करण्यासाठी.

Skills of Hand Tools (हस्त औजारांची कौशल्ये)
हस्त औजारे वापरताना खालील कौशल्ये विकसित होतात:
औजार निवड कौशल्य: 
विशिष्ट कामासाठी (उदा. रफ फाईलिंग, अचूक मापन) योग्य औजार निवडण्याची क्षमता.
अचूकता कौशल्य (Accuracy Skill):
मार्किंग (Marking) आणि मापन (Measuring) करताना उच्च अचूकता (Precision) राखणे.
तंत्र कौशल्य (Technique Skill): 
फाईलिंग, छिन्नीने कटिंग, किंवा स्क्रॅपिंग यांसारख्या क्रिया योग्य आणि सुरक्षित तंत्राने (Technique) पार पाडणे.
दोष ओळख कौशल्य (Defect Identification): औजारांमध्ये असलेले दोष, झीज किंवा बिघाड त्वरित ओळखणे.
Reviews of Hand Tools (हस्त औजारांचे पुनरावलोकन)
दैनिक तपासणी: 
काम सुरू करण्यापूर्वी आणि संपल्यानंतर औजारांची स्थिती तपासावी.
देखभाल नोंदी: 
औजारांच्या देखभालीची (Maintenance) आणि दुरुस्तीची नोंद (Record) ठेवणे.
चाचणी: 
मापन औजारांची अचूकता वेळोवेळी तपासून (Calibration) त्यांची खात्री करणे.
History of Hand Tools (हस्त औजारांचा इतिहास)
मानवी उत्क्रांती: 
हस्त औजारे हे मानवाने वापरलेले पहिले उपकरण आहे. मानवी इतिहासाच्या सुरुवातीपासून, हाताने पकडता येणारी साधने (उदा. दगड, लाकूड) वापरली गेली.
औद्योगिक उपयोग: 
औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थांमध्ये (ITI) आणि विणकाम उद्योगात, यंत्रांचे भाग बनवण्यासाठी किंवा त्यांची दुरुस्ती करण्यासाठी फिटर (Fitter) आणि विणकाम तंत्रज्ञांना मूलभूत हस्त औजारे (उदा. वाईस, फाईल्स, कॅलिपर्स) वापरण्याची आवश्यकता नेहमीच राहिली आहे.
Motivation about Hand Tools (हस्त औजारांविषयी प्रेरणा)
मूलभूत ज्ञान: 
विणकाम तंत्रज्ञ म्हणून, मशीनच्या देखभालीसाठी आणि दुरुस्तीसाठी (Repair and Maintenance) मूलभूत हस्त औजारांचे ज्ञान आवश्यक आहे.
आत्मनिर्भरता: 
ही औजारे वापरण्याचे कौशल्य असल्यास, छोट्या-मोठ्या समस्यांसाठी इतरांवर अवलंबून राहावे लागत नाही, ज्यामुळे आत्मविश्वास वाढतो.
सुरक्षितता: 
योग्य औजारे वापरल्यास आणि सुरक्षिततेचे नियम पाळल्यास अपघात टाळता येतात.
Presentation about Hand Tools (हस्त औजारांचे सादरीकरण)
हा धडा प्रभावीपणे सादर करण्यासाठी:
प्रत्यक्ष औजारे: 
वर्गात सर्व संबंधित हस्त औजारे (उदा. फाईल्सचे प्रकार, कॅलिपर्स, पंच) प्रत्यक्ष दाखवून त्यांचे कार्य आणि उपयोग स्पष्ट करणे.
चार्ट/स्लाईड्स: 
औजारांच्या संरचनेचे आणि वापराच्या सुरक्षित तंत्राचे सचित्र तक्ते (Posters) किंवा स्लाईड्स वापरणे .

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more