Lesson No. 6.2 Marking Tools ( मार्किंग टूल्सची )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
मार्किंग टूल्स (Marking Tools) आणि त्यांचे प्रकार
व्याख्या, उद्दिष्ट्ये, प्रकार आणि त्यासाठी आवश्यक कौशल्ये (Skills) यांचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे:

    मार्किंग टूल्स (चिन्हांकनाची साधने) म्हणजे अशी साधने जी एखाद्या कामाच्या तुकड्यावर (workpiece) किंवा सामग्रीवर कापण्यापूर्वी (cutting), ड्रिलिंगपूर्वी (drilling) किंवा इतर कोणतीही प्रक्रिया करण्यापूर्वी अचूक रेषा (precise lines), बिंदू (points) किंवा खुणा (marks) करण्यासाठी वापरली जातात. हे काम अचूक आणि योग्य ठिकाणी होण्यासाठी मार्गदर्शन करते.

१. व्याख्या (Definition) 📏
    मार्किंग टूल्स म्हणजे अशी साधने जी एखाद्या वस्तूवर (workpiece) पुढील प्रक्रिया (उदा. कापणे, ड्रिलिंग, फाइलिंग) करण्यासाठी मार्गदर्शक रेषा (guide lines), बिंदू (points) किंवा खुणा (marks) करण्यासाठी वापरली जातात. कामात अचूकता (precision) आणि योग्य मापे (correct dimensions) राखण्यासाठी यांचा उपयोग होतो.

२. उद्दिष्ट्ये (Objectives) 🎯
मार्किंग टूल्स वापरण्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत:
अचूकता: जॉबचे (job) आवश्यक माप (measurement) आणि आकार (shape) योग्य रीतीने वस्तूवर चिन्हांकित करणे, जेणेकरून अंतिम उत्पादन आवश्यकतेनुसार तयार होईल.
मार्गदर्शन: कापण्याची क्रिया (cutting operation), ड्रिलिंग (drilling) किंवा बेंडिंग (bending) यांसारख्या क्रिया सुरू करण्यापूर्वी मार्गदर्शक सीमा (boundary lines) निश्चित करणे.
अपव्यय कमी करणे (Minimising Waste): काम सुरू करण्यापूर्वीच मापे तपासल्यामुळे, सामग्रीचा (material) होणारा अपव्यय (wastage) कमी होतो.
केंद्र निश्चित करणे (Centering): ड्रिलिंगसाठी अचूक केंद्रबिंदू (centre point) निश्चित करणे, जेणेकरून ड्रिल बीट (drill bit) घसरणार नाही.
तपासणी (Inspection): कामाचा तुकडा योग्य मापात आहे की नाही, हे मार्किंग रेषांवरून तपासण्यास मदत होते.

३. प्रकार (Types) 🛠️
मार्किंग टूल्सचे वर्गीकरण त्यांच्या कार्य आणि वापराच्या आधारावर केले जाते:
1) रेषा आणि खुणा करण्याची साधने (Tools for Lines and Marks)
स्क्रायबर (Scriber): धातूवर बारीक आणि स्पष्ट रेषा कोरण्यासाठी.
पृष्ठभाग गेज (Surface Gauge): मार्किंग प्लेटवर (Surface Plate) उंची आणि समांतर रेषा काढण्यासाठी.
गुण्या (Try/Engineer's Square): ९० अंशाचा कोन तपासण्यासाठी आणि रेषा काढण्यासाठी.
2) बिंदू आणि केंद्रांकन साधने (Tools for Points and Centering)
सेंटर पंच (Centre Punch): ड्रिलिंगसाठी केंद्रबिंदूवर खड्डा पाडण्यासाठी (कोन $90^\circ$).
प्रिक पंच (Prick Punch): मार्किंग रेषा कायमस्वरूपी करण्यासाठी किंवा कंपाससाठी बिंदू निश्चित करण्यासाठी (कोन $30^\circ$ ते $60^\circ$).
कंपास/डिव्हायडर (Divider): 
वर्तुळे, कंस काढण्यासाठी आणि मापे स्थानांतरित करण्यासाठी.
Trammel:  ट्रामेल-
3) आधार साधने (Base/Support Tools)
मार्किंग प्लेट (Marking Plate/Surface Plate):
 मार्किंग करताना वस्तू ठेवण्यासाठी वापरला जाणारा अत्यंत सपाट आधार.
मार्किंग माध्यम (Marking Media): खुणा स्पष्टपणे दिसण्यासाठी वस्तूवर लावलेला रंग किंवा लेप. (उदा. कॉपर सल्फेट, व्हाईट वॉश).
4. आवश्यक कौशल्ये (Required Skills) 
मार्किंग टूल्स प्रभावीपणे वापरण्यासाठी खालील कौशल्ये आवश्यक आहेत:
4.1 मापन कौशल्य (Measuring Skill): 
मापन साधनांचा (Measuring Tools - उदा. स्टील स्केल, व्हर्नियर कॅलिपर) वापर करून जॉबवर अचूक मापे घेणे आणि ती स्थानांतरित (transfer) करता येणे.
4.2 दृष्टीची अचूकता (Visual Accuracy): 
बारीक मार्किंग रेषा आणि बिंदू स्पष्टपणे पाहण्याची आणि त्यानुसार कृती करण्याची क्षमता.
4.3 स्पष्ट रेषा काढणे (Clear Scribing): 
स्क्रायबर योग्य कोन आणि दाबाने (pressure) वापरून वस्तूवर एकमेव आणि स्पष्ट रेषा (single and sharp line) काढण्याचे कौशल्य.
4.4 पंचिंग कौशल्य (Punching Skill): 
हातोड्याचा योग्य वापर करून सेंटर पंचने दिलेला बिंदू अचूकपणे आणि योग्य खोलीवर पंच करता येणे.
4.5 साधन निवड (Tool Selection): 
कामाच्या सामग्रीनुसार (उदा. धातू, लाकूड) आणि आवश्यक असलेल्या अचूकतेनुसार योग्य मार्किंग टूल निवडता येणे.

5. मार्किंग टूल्सची निगा आणि देखभाल (Care and Maintenance of Marking Tools)
मार्किंग टूल्स (चिन्हांकनाची साधने) ही कामात अचूकता आणण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची असल्याने, त्यांची योग्य निगा राखणे आवश्यक आहे.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more