Lesson No. 6.3 Measuring Tools ( मोजण्याची साधने )

मोजण्याची साधने (Measuring Tools)

मोजण्याची साधने (Measuring Tools) आणि त्यांचे प्रकार, उद्दिष्ट्ये, कौशल्ये आणि देखभाल याबद्दल सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

१. व्याख्या (Definition) 📐

मोजण्याची साधने म्हणजे अशी साधने जी एखाद्या वस्तूचे किंवा कामाच्या तुकड्याचे (workpiece) भौतिक परिमाण (physical dimensions), जसे की लांबी (length), रुंदी (width), जाडी (thickness), व्यास (diameter), कोन (angle) किंवा सपाटपणा (flatness) अचूकपणे मोजण्यासाठी किंवा तपासण्यासाठी वापरली जातात. कामात आवश्यक अचूकता (precision) आणण्यासाठी यांचा वापर अनिवार्य असतो.

२. उद्दिष्ट्ये (Objectives) 🎯

मोजण्याची साधने वापरण्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत:

2.1 मापन (Measurement): 

कामाच्या तुकड्याचे आवश्यक माप (size) निर्धारित करणे.

2.2 अचूकता सुनिश्चित करणे (Ensuring Accuracy): 

वस्तूची मापे रेखाचित्रातील (drawing) मापांशी जुळतात की नाही हे तपासणे.

2.3 तपासणी (Inspection): 

उत्पादन प्रक्रियेदरम्यान आणि नंतर कामाच्या तुकड्याची गुणवत्ता (quality) आणि सहिष्णुता (tolerance) तपासणे.

2.4 फिटिंग (Fitting): 

जोडल्या जाणाऱ्या दोन भागांची मापे एकमेकांमध्ये योग्य फिट (fit) बसण्यासाठी निश्चित करणे.

2.5 नियमितता (Uniformity): 

मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन करताना (mass production) सर्व भाग एकाच मापाचे (uniform) आहेत की नाही हे सुनिश्चित करणे.

३. प्रकार (Types) 🛠️

मोजण्याच्या साधनांचे वर्गीकरण त्यांच्या उपयोग आणि अचूकतेनुसार केले जाते:

अ) डायरेक्ट मेजरिंग टूल्स (Direct Measuring Tools) - 

प्रत्यक्ष मापन साधने या साधनांनी थेट माप वाचले जाते.

Steel Rule :-

Measuring Tape :-

Caliper :-

ब) अप्रत्यक्ष मापन साधने (Indirect Measuring Tools)

या साधनांनी थेट माप वाचले जात नाही, तर माप घेऊन ते नंतर स्टील स्केलवर वाचले जाते.

क) अचूक मापन साधने (Precision Measuring Tools) - 

उच्च अचूकता या साधनांचा उपयोग अतिशय सूक्ष्म (minute) आणि अचूक मापनासाठी होतो.

Dial Gauge :-

ड) कोन आणि कोन मापन साधने (Angle Measuring Tools)

या साधनांचा उपयोग कोन (Angles) मोजण्यासाठी होतो.

Bevel protractor :-

Try Square :-

४. आवश्यक कौशल्ये (Required Skills) 💪

मोजण्याची साधने प्रभावीपणे वापरण्यासाठी खालील कौशल्ये आवश्यक आहेत:

मापन वाचन कौशल्य (Reading Skill): 

विशेषत: व्हर्नियर कॅलिपर आणि मायक्रोमीटर यांसारख्या साधनांवरचे मुख्य स्केल (Main Scale) आणि व्हर्नियर/थिम्बल स्केल (Vernier/Thimble Scale) चे वाचन अचूकपणे करण्याची क्षमता.

दाब नियंत्रण (Pressure Control): 

मायक्रोमीटर वापरताना योग्य आणि समान दाब (uniform pressure) देणे. जास्त दाबामुळे मापन बिघडू शकते.

टूल सेटिंग (Tool Setting): 

मापन करण्यापूर्वी साधन शून्य (zero) वर सेट करण्याची (Zero Setting) आणि कॅलिब्रेट (calibrate) करण्याची क्षमता.

माप घेण्याची पद्धत (Measuring Technique): 

मापन करत असताना 'पॅरलॅक्स एरर' (Parallax Error - पाहण्याच्या चुकीच्या कोनामुळे येणारी त्रुटी) टाळण्यासाठी माप काटकोनातून (perpendicularly) पाहणे.

साधन निवड (Tool Selection): 

कामाच्या अचूकतेच्या गरजेनुसार (precision requirement) योग्य साधन निवडणे. (उदा. सामान्य मापनासाठी स्टील स्केल, उच्च अचूकतेसाठी मायक्रोमीटर).

५. निगा आणि देखभाल (Care and Maintenance) 🧴

मोजण्याच्या साधनांची अचूकता जतन करण्यासाठी त्यांची योग्य काळजी घेणे महत्त्वाचे आहे:

स्वच्छता आणि तेल (Cleaning and Oiling): 

वापरानंतर साधने लगेच स्वच्छ आणि मऊ कापडाने पुसावीत. हातातील घाम, धूळ किंवा धातूचे कण काढून टाकण्यासाठी हलक्या तेलाचा (thin film of oil) लेप लावावा, जेणेकरून गंज (rust) लागणार नाही.

अचूकता तपासणे (Accuracy Check): 

अचूक मापन साधने (Precision Tools) वापरण्यापूर्वी आणि वापरल्यानंतर त्यांची शून्य त्रुटी (Zero Error) नियमितपणे तपासावी.

सुरक्षित साठवण (Safe Storage): 

मोजण्याची साधने इतर जड साधनांपासून वेगळी आणि सुरक्षित बॉक्समध्ये (उदा. मायक्रोमीटर केस) साठवावीत. तीक्ष्ण कडांना किंवा मापन पृष्ठभागांना धक्का लागू नये याची काळजी घ्यावी.

तापमान (Temperature): 

मापन करताना साधने मानक तापमानावर (standard temperature) असावीत. उष्ण किंवा थंड पृष्ठभागावर वापरल्यास थर्मल विस्तारामुळे (thermal expansion) मापन चुकीचे येऊ शकते.

अति वापर टाळणे (Avoiding Overuse): 

कॅलिपर किंवा मायक्रोमीटरचे लॉक नट (lock nut) जास्त घट्ट करू नये, ज्यामुळे साधनाच्या भागांवर अनावश्यक ताण येऊन ते खराब होऊ शकतात.