Lesson Name :- 11 Accident-Prevention machine men- Industry

Lesson Name :- 11 Accident-Prevention machine men- Industry 

१. व्याख्या (Definition):

औद्योगिक क्षेत्रात काम करताना यंत्रे (Machine) आणि मनुष्यबळ (Men) यांच्या सुरक्षेसाठी जाणीवपूर्वक घेतलेली खबरदारी आणि वापरलेले नियम म्हणजे 'अपघात प्रतिबंध' होय. कामाच्या ठिकाणी अनपेक्षितपणे घडणाऱ्या आणि नुकसान करणाऱ्या घटनांना रोखणे हा याचा मुख्य उद्देश असतो.

२. मुख्य उद्दिष्टे (5 Objectives):

१. जीवित सुरक्षा: कामगारांना शारीरिक इजा किंवा मृत्यूपासून वाचवणे.

२. यंत्रांचे संरक्षण: महागड्या औद्योगिक यंत्रांचे नुकसान टाळणे.

३. उत्पादनात सातत्य: अपघातामुळे होणारा कामाचा खोळंबा (Downtime) कमी करून उत्पादन सुरू ठेवणे.

४. आर्थिक बचत: औषधोपचार, नुकसानभरपाई आणि यंत्रांच्या दुरुस्तीवर होणारा खर्च वाचवणे.

५. सुरक्षित वातावरण: कामगारांमध्ये भीतीमुक्त आणि सुरक्षित कामाची भावना निर्माण करणे.

३. अपघातांचे प्रकार (Types of Accidents):

यांत्रिक अपघात (Mechanical): 

चालत्या यंत्रांच्या भागांमध्ये हात किंवा कपडे अडकल्यामुळे होणारे अपघात.

विद्युत अपघात (Electrical): 

शॉर्ट सर्किट किंवा उघड्या तारांमुळे बसणारे विजेचे झटके.

मानवी चुकांमुळे होणारे अपघात: 

थकवा, घाई किंवा सुरक्षेच्या नियमांचे उल्लंघन केल्यामुळे होणारे अपघात.

पर्यावरणीय अपघात: 

विषारी धूर, अपुरा प्रकाश किंवा निसरड्या जमिनीमुळे होणारे अपघात.

४. महत्त्वाची कौशल्ये (Skills):

१. धोका ओळखणे (Hazard Identification): कामाच्या ठिकाणी कुठे अपघात होऊ शकतो, हे आधीच ओळखण्याचे कौशल्य.

२. यंत्र हाताळणी: यंत्राच्या मॅन्युअलनुसार ते सुरक्षितपणे चालवण्याचे कौशल्य.

३. तात्काळ प्रतिसाद (Emergency Response): आपत्कालीन परिस्थितीत यंत्र तात्काळ बंद करण्याची (Emergency Stop) माहिती असणे.

४. सुरक्षा चिन्हांचे ज्ञान: वर्कशॉपमधील विविध धोक्यांच्या चिन्हांचा अर्थ समजणे.

५. साधनांची देखभाल: यंत्रे आणि हत्यारे सुस्थितीत ठेवण्याचे कौशल्य.

५. लेसनशी संबंधित यंत्रांची सुरक्षा (Safety about Machine):

१. यंत्राचे 'सेफ्टी गार्ड्स' (Safety Guards) कधीही काढून ठेवू नका.

२. यंत्र चालू करण्यापूर्वी त्याचे अर्थिंग व्यवस्थित असल्याची खात्री करा.

३. चालत्या यंत्राला कधीही तेल किंवा ग्रीस लावू नका.

४. यंत्रातून विचित्र आवाज येत असल्यास ते त्वरित बंद करून वरिष्ठांना कळवा.

५. देखभालीचे काम करताना 'Lock Out, Tag Out' (LOTO) पद्धतीचा वापर करा.

६. वैयक्तिक सुरक्षा (Safety about Self Care):

१. कामावर असताना नेहमी योग्य PPE (Personal Protective Equipment) वापरा (उदा. हेल्मेट, सेफ्टी शूज, गॉगल्स).

२. चालत्या यंत्रांजवळ काम करताना सैल कपडे, गळ्यातील साखळी किंवा अंगठी वापरू नका.

३. तुमचे केस लांब असल्यास ते व्यवस्थित बांधा किंवा टोपी वापरा.

४. कधीही घाईत किंवा थकलेल्या अवस्थेत यंत्रावर काम करू नका.

५. प्रथमोपचार पेटी (First Aid Kit) कुठे आहे, याची माहिती ठेवा.

७. इतर आवश्यक माहिती (Other Essentials):

अग्निशमन यंत्र: 

वर्कशॉपमध्ये अग्निशमन यंत्रे (Fire Extinguishers) योग्य ठिकाणी आणि सुस्थितीत असावीत.

हवा आणि प्रकाश: 

कामाच्या ठिकाणी पुरेशी हवा (Ventilation) आणि प्रकाश असणे आवश्यक आहे.

स्वच्छता (Housekeeping): 

जमिनीवर तेल किंवा पाण्याचे सांडणे टाळा, ज्यामुळे पाय घसरून अपघात होऊ शकतो.

८. इतिहास (History):

औद्योगिक क्रांतीच्या काळात (१८ व्या शतकात) जेव्हा यंत्रांचा वापर वाढला, तेव्हा मोठ्या प्रमाणात अपघात होऊ लागले. यामुळे कामगारांच्या सुरक्षेसाठी कायदे करण्याची गरज निर्माण झाली. भारतात 'फॅक्टरीज ॲक्ट १९४८' (Factories Act, 1948) अंतर्गत यंत्रे आणि मनुष्य यांच्या सुरक्षेसाठी कठोर नियम बनवण्यात आले, जे आजही उद्योगांमध्ये पाळले जातात.