Practical No. 39

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Practical No. 39. Simple mortise and Ten on joints practice. (08 hrs)
प्रात्यक्षिक क्र. ३९: मोर्टिस आणि टेनन सांधा (Mortise and Tenon Joint) तयार करण्याचा सराव

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim -)
१. लाकडाच्या एका तुकड्यावर 'मोर्टिस' (खोबण/छिद्र) आणि दुसऱ्या तुकड्यावर 'टेनन' (जीभ/शेंडा) तयार करण्याचे तंत्र शिकणे.
२. मार्किंग गेज आणि मोर्टिस गेजचा वापर करून अचूक मार्किंग करणे.
३. छिन्नी (Chisel) आणि टेनन सॉ (Tenon Saw) वापरण्याचे प्रगत कौशल्य आत्मसात करणे.
४. सांध्यामध्ये योग्य 'फिटिंग' (Fit) आणि मजबुती मिळवण्याचा सराव करणे.

आकृती :- 
२. तयारी (Preparation)
लाकडाचे दोन तुकडे निवडा ज्यामध्ये गाठी (Knots) किंवा भेगा नसतील.
बेंच व्हाईस आणि कामाची जागा स्वच्छ करून घ्या.
वापरल्या जाणाऱ्या सर्व छिन्ण्या (Chisels) अत्यंत तीक्ष्ण आहेत याची खात्री करा.

३. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment)
मापन व मार्किंग: स्टील रूल, ट्राय स्क्वेअर, मोर्टिस गेज (Mortise Gauge), पेन्सिल.
कटिंग साधने: टेनन सॉ (Tenon Saw), मोर्टिस छिन्नी, फॅर्मर छिन्नी.
स्ट्राईकिंग टूल्स: लाकडी मॅलेट (Mallet).
होल्डिंग डिव्हाइस: सुतारी बेंच व्हाईस.

४. कच्चा माल (Raw Material)
लाकडी तुकडे: २ नग (साधारण आकार: ५० मि.मी. × ५० मि.मी. × १५० मि.मी.).
प्रकार: चांगल्या दर्जाचे कडक लाकूड (उदा. सीसम किंवा सागवान).

५. इतर आवश्यकता (Other Requirements)
लाकडी डिंक (PVA Glue).
सॅंडपेपर (८० आणि १२० ग्रिट).
मार्किंग चाकू (Marking Knife) - अधिक अचूकतेसाठी.

६. सुरक्षा (Safety)
१. छिन्नी चालवताना नेहमी शरीराच्या विरुद्ध दिशेला कट मारा.
२. छिन्नीच्या धारेच्या समोर कधीही हात ठेवू नका.
३. लाकडी तुकडा बेंच व्हाईसमध्ये घट्ट पकडलेला असावा.
४. छिन्नीवर प्रहार करण्यासाठी फक्त लाकडी मॅलेटचाच वापर करा, लोखंडी हातोडी वापरू नका.
५. जमिनीवर पडलेला लाकडाचा भुसा वेळोवेळी साफ करा जेणेकरून पाय घसरणार नाही.

७. कृती / कार्यपद्धती (Procedure)
१. ड्रेसिंग: प्रथम दोन्ही लाकडी तुकडे रंधा मारून (Planing) काटकोनात आणि समपातळीत करून घ्या.
२. मोर्टिस मार्किंग: एका तुकड्यावर ट्राय स्क्वेअरने मोर्टिसची लांबी मार्क करा. मोर्टिस गेजच्या सहाय्याने लाकडाच्या मध्यभागी दोन समांतर रेषा आखा.
३. टेनन मार्किंग: दुसऱ्या तुकड्यावर टेननची लांबी (Shoulder line) मार्क करा. मोर्टिस गेजचे सेटिंग न बदलता टेननच्या जाडीसाठी मार्किंग करा.
४. मोर्टिस कटिंग: मोर्टिस छिन्नी आणि मॅलेटच्या सहाय्याने मार्क केलेल्या भागातून लाकूड सावकाश बाहेर काढा. छिद्र आरपार किंवा ठराविक खोलीपर्यंत (Blind mortise) करा.
५. टेनन कटिंग: टेनन सॉ वापरून आधी शोल्डर कट द्या आणि नंतर बाजूचे जास्तीचे लाकूड (Cheeks) कापून काढा.
६. फिनिशिंग: छिन्नीच्या सहाय्याने टेनन आणि मोर्टिसच्या कडा व्यवस्थित साफ करा.
७. फिटिंग: दोन्ही भाग एकत्र जोडून पहा. सांधा जास्त सैल किंवा जास्त घट्ट नसावा.
८. असेंब्ली: सांधा व्यवस्थित बसल्यास डिंक लावून तो फिक्स करा.

८. दक्षता (Precautions)
मार्किंग रेषांच्या पलीकडे कापणार नाही याची काळजी घ्या.
मोर्टिस काढताना लाकूड फाटणार नाही याची दक्षता घ्या.
सांधा जबरदस्तीने बसवण्याचा प्रयत्न करू नका, अन्यथा लाकूड दुभंगू शकते.
१०. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained)
१. अचूक मार्किंग कौशल्य: मोर्टिस गेजचा वापर करून दोन्ही तुकड्यांवर एकसारखे मार्किंग करण्याचे कौशल्य.
२. छिन्नी नियंत्रण (Chiseling Skill): मॅलेटच्या सहाय्याने नियंत्रित प्रहार करून अचूक मोर्टिस तयार करण्याचे कौशल्य.
३. टेनन सॉ नियंत्रण: रेषेवर अचूक करवत चालवून 'Shoulder' आणि 'Cheek' कापण्याचे कौशल्य.
४. सांधा जुळवणी (Fitting Skill): सांधा किती घट्ट असावा हे ओळखून त्याप्रमाणे सूक्ष्म बदल करण्याचे तांत्रिक ज्ञान.
५. साधने निगा कौशल्य: कामादरम्यान छिन्नीची धार कशी टिकवून ठेवावी, हे शिकलो.

११. निष्कर्ष (Conclusion)
या प्रात्यक्षिकातून असे निष्कर्ष निघाले की, फर्निचरमध्ये (उदा. टेबल, खुर्ची) सर्वाधिक वापरला जाणारा मोर्टिस आणि टेनन सांधा अत्यंत मजबूत असतो. या सांध्याची ताकद ही 'मार्किंगमधील अचूकतेवर' आणि 'मोर्टिस-टेननमधील घट्टपणावर' अवलंबून असते.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more