Lesson Name :- 13. Calipers (कॅलिपर)

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Lesson Name :- 13. Calipers (कॅलिपर)
Definition (व्याख्या) :-
कॅलिपर हे एक अप्रत्यक्ष मापन साधन (Indirect Measuring Instrument) आहे. याचा उपयोग वर्कपीसची लांबी, रुंदी, बाहेरील व्यास किंवा आतील व्यास मोजण्यासाठी केला जातो. यावर मोजलेले माप वाचण्यासाठी 'स्टील रूल'ची आवश्यकता असते.

5 Objectives ( उद्दिष्टे) :-
१. कॅलिपरची ओळख आणि त्याचे कार्य समजून घेणे.
२. जॉइंटच्या प्रकारानुसार (फर्म आणि स्प्रिंग) कॅलिपरमधील फरक ओळखणे.
३. इनसाईड आणि आउटसाईड कॅलिपरचा योग्य वापर करण्यास शिकणे.
४. कॅलिपरच्या सहाय्याने घेतलेले माप स्टील रूलवर अचूकपणे ट्रान्सफर करणे.
५. मापन करताना होणाऱ्या संभाव्य चुका टाळण्याचे कौशल्य मिळवणे.

आकृती :-
Material (साहित्य) :-
कॅलिपर सामान्यतः हाय कार्बन स्टील (High Carbon Steel) किंवा माईल्ड स्टील (Mild Steel) पासून बनवलेले असतात. माईल्ड स्टीलपासून बनवलेल्या कॅलिपरचे मापन करणारे बिंदू (Points) 'केस हार्ड' (Case Hardened) केलेले असतात, जेणेकरून ते लवकर झिजणार नाहीत.

Least Count (किमान माप) :-
कॅलिपर हे अप्रत्यक्ष साधन असल्याने त्याचे किमान माप हे स्टील रूलच्या किमान मापावर (०.५ मिमी) अवलंबून असते.

Working Principle (कार्यकारी तत्व) :-
कॅलिपर 'अप्रत्यक्ष मापन' (Indirect Measurement) या तत्त्वावर काम करते. प्रथम जॉबचा आकार कॅलिपरच्या दोन पायांमध्ये घेतला जातो आणि नंतर ते अंतर स्टील रूलवर ठेवून प्रत्यक्ष आकडा वाचला जातो.

Common Errors (सामान्य चुका) :-
१. पॅरलॅक्स एरर (Parallax Error): स्टील रूलवर माप वाचताना डोळ्यांची स्थिती तिरकी असणे.
२. अति दाब (Excessive Pressure): जॉबवर कॅलिपर जोरात दाबल्याने पाय वाकणे आणि माप चुकीचे येणे.
३. चुकीचा कोन: मापन करताना कॅलिपर जॉबला काटकोनात (९० अंश) न ठेवणे.

Material & Construction (साहित्य आणि रचना) :-
यात दोन पाय (Legs) असतात जे एका रिवेट किंवा स्प्रिंगच्या सहाय्याने जोडलेले असतात. स्प्रिंग जॉइंट कॅलिपरमध्ये माप सेट करण्यासाठी नट आणि स्क्रूची सोय असते.

Types (प्रकार) :-
अ) जॉइंटनुसार:
१. फर्म जॉइंट कॅलिपर (Firm Joint)
२. स्प्रिंग जॉइंट कॅलिपर (Spring Joint)

ब) उपयोगानुसार:
१. आउटसाईड कॅलिपर (Outside Caliper): बाहेरील मापे घेण्यासाठी.
२. इनसाईड कॅलिपर (Inside Caliper): आतील मापे (छिद्र, खाच) घेण्यासाठी.
३. जेनी कॅलिपर (Jenny Caliper): समांतर रेषा आणि केंद्र शोधण्यासाठी.

5 Skills ( कौशल्ये) :-
१. सेटिंग: स्प्रिंग नटच्या सहाय्याने माप वेगाने आणि अचूक सेट करणे.
२. फील (Feel): कॅलिपर आणि जॉबमधील योग्य 'टच' किंवा 'फील' ओळखणे.
३. होल्डिंग: मापन करताना कॅलिपर संतुलित पद्धतीने पकडणे.
४. ट्रान्सफर: कॅलिपरचे पाय हलवू न देता स्टील रूलवर माप अचूकपणे लावणे.
५. मार्किंग: जेनी कॅलिपरच्या सहाय्याने गोलाकार जॉबचा केंद्रबिंदू शोधणे.

Safety about lesson (धड्याशी संबंधित सुरक्षा) :-
१. मशिन बंद ठेवा: फिरत्या मशिनवर मापन करणे अत्यंत धोकादायक आहे, नेहमी मशिन बंद करूनच मापन करावे.
२. मोजमाप साधनांचे विलगीकरण: कॅलिपरला कटिंग टूल्ससोबत (उदा. फाईल, हॅक्सॉ) ठेवू नका.
३. ओढून काढू नका: जॉबवरून कॅलिपर जोरात ओढू नका, यामुळे त्याचे पाय सैल होतात.

Safety about self care (वैयक्तिक सुरक्षा) :-
१. टोकाची काळजी: कॅलिपरची टोके तीक्ष्ण असतात, ती हाताला टोचणार नाहीत याची काळजी घ्या.
२. खिशात ठेवू नका: काम संपल्यावर साधन खिशात ठेवण्याऐवजी टूल किटमध्ये ठेवा.

Other essential (इतर आवश्यक / Care & Maintenance) :-

साफसफाई: वापरण्यापूर्वी आणि नंतर कॅलिपर स्वच्छ कापडाने पुसून घ्यावा.
गंज रोखणे: ओलावा असल्यास गंज टाळण्यासाठी हलक्या तेलाचा थर लावावा.
तपासणी: कॅलिपरचे दोन्ही पाय एकाच लांबीचे आहेत का आणि जॉइंट व्यवस्थित आहे का, हे वेळोवेळी तपासावे.

या Lesson मधून महत्वाचे प्रश्न :-

१. कॅलिपरचा आकार (Size) कशावरून ठरवला जातो?
(उत्तर: रिवेटच्या केंद्रापासून टोकापर्यंतच्या लांबीवरून)
२. 'अप्रत्यक्ष मापन साधन' म्हणजे काय?
(उत्तर: जे साधन स्वतः माप दाखवत नाही, ज्यासाठी दुसऱ्या साधनाची मदत लागते)
३. जेनी कॅलिपरचे दुसरे नाव काय आहे?
(उत्तर: ऑड लेग कॅलिपर किंवा हर्मफ्रोडाईट कॅलिपर)
४. बाहेरील व्यास मोजण्यासाठी कोणते कॅलिपर वापरतात?
(उत्तर: आउटसाईड कॅलिपर)
५. स्प्रिंग जॉइंट कॅलिपर हे फर्म जॉइंटपेक्षा चांगले का मानले जाते?
(उत्तर: कारण यात नटच्या सहाय्याने माप लॉक करता येते आणि ते बदलत नाही)

निष्कर्ष (Conclusion) :-
कॅलिपर हे मापन प्रक्रियेतील प्राथमिक परंतु अत्यंत महत्त्वाचे साधन आहे. जरी आज व्हर्नियर कॅलिपरचा वापर वाढला असला, तरी 'फील' आणि 'अंदाज' घेण्यासाठी साधे कॅलिपर आजही कार्यशाळेत अपरिहार्य आहे.

Summery (सारांश) :-
कॅलिपर (बाहेरील/आतील) हे हाय कार्बन स्टीलपासून बनलेले अप्रत्यक्ष मापन साधन आहे. याचा उपयोग स्टील रूलच्या सहाय्याने अचूक मापे घेण्यासाठी केला जातो. याची निगा राखल्यास याची अचूकता दीर्घकाळ टिकते.

Assignment (स्वाध्याय) :-
१. १० वेगवेगळ्या व्यासाच्या जॉबचे बाहेरील मापे आउटसाईड कॅलिपरने घेऊन त्यांची नोंद करा.
२. इनसाईड आणि आउटसाईड कॅलिपरची नामनिर्देशित आकृती काढा.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more