Lesson Name :- 12. Marking tools (मार्किंग टूल्स)

Lesson Name :- 12. Marking tools (मार्किंग टूल्स)

Definition (व्याख्या) :-

इंजिनिअरिंग ड्रॉइंगमधील मापे (Dimensions) प्रत्यक्षात जॉबवर किंवा वर्कपीसवर उतरवण्याच्या प्रियेला 'मार्किंग' (Marking) किंवा 'लेआउट' (Layout) असे म्हणतात. ही आखणी करण्यासाठी जी साधने वापरली जातात, त्यांना 'मार्किंग टूल्स' असे म्हणतात.

आकृती :-

5 Objectives (५ उद्दिष्टे) :-

१. विविध प्रकारच्या मार्किंग टूल्सची (उदा. स्क्रायबर, पंच, सरफेस प्लेट) ओळख करून घेणे.

२. जॉबवर अचूक रेषा आणि वर्तुळे काढण्याची पद्धत शिकणे.

३. सरफेस प्लेट आणि अँगल प्लेटचा वापर करून जॉबला आधार देणे व समांतर रेषा मारणे.

४. पंचिंग करून मार्किंग पक्के (Permanent) करण्याची प्रक्रिया समजणे.

५. मार्किंग साधनांची योग्य निगा आणि देखभाल (Care & Maintenance) करण्यास शिकणे.

Types (प्रकार) :-

अभ्यासक्रमानुसार खालील प्रमुख मार्किंग टूल्स आहेत:

१. स्क्रायबर (Scriber): धातूवर रेषा ओढण्यासाठी (पेन्सिलसारखा वापर).

२. पंच (Punch): सेंटर पंच (९०°), डॉट पंच (६०°), प्रिक पंच (३०°).

३. डिव्हायडर (Divider): वर्तुळे आणि चाप काढण्यासाठी.

४. सरफेस प्लेट (Surface Plate): मार्किंगसाठी समतल पृष्ठभाग (Base) म्हणून.

५. अँगल प्लेट (Angle Plate): जॉबला ९० अंशात आधार देण्यासाठी.

६. सरफेस गेज (Surface Gauge): समांतर रेषा मारण्यासाठी आणि जॉबची उंची सेट करण्यासाठी.

5 Skills (५ कौशल्ये) :-

१. मार्किंग मीडिया लावणे: जॉबच्या पृष्ठभागावर खडू (Chalk) किंवा पर्शियन ब्लूचा पातळ थर समान रीतीने लावणे.

२. रेषा ओढणे: स्टील रूलला खेटून स्क्रायबरने सरळ आणि स्पष्ट रेषा ओढण्याचे कौशल्य.

३. पंचिंग (Punching): रेषेवर ठराविक अंतराने हातोड्याने अचूक पंच मारण्याचे कौशल्य.

४. समतलपणा तपासणे: सरफेस प्लेटवर जॉब ठेवून त्याची समतलता तपासणे.

५. मापे सेट करणे: स्टील रूलवरून डिव्हायडरमध्ये अचूक माप घेणे.

Safety about lesson (साधनांची सुरक्षा) :-

१. स्क्रायबरची टोक: स्क्रायबरचे टोक (Point) नेहमी तीक्ष्ण असावे, ते बोथट झाल्यास रेषेची जाडी वाढते आणि अचूकता कमी होते.

२. सरफेस प्लेटची स्वच्छता: सरफेस प्लेट वापरण्यापूर्वी आणि नंतर ती स्वच्छ पुसून घ्यावी. त्यावर धूळ किंवा कण नसावेत.

३. हातोड्याचा वापर: सरफेस प्लेटवर कधीही जॉब ठोकू नये, ती फक्त मापनासाठी आणि आधार देण्यासाठी असते.

४. अँगल प्लेट: अँगल प्लेट हाताळताना ती पडणार नाही याची काळजी घ्यावी, कारण ती कास्ट आयर्नची असल्याने तडा जाऊ शकतो.

५. पंचची स्थिती: पंचचे डोके (Head) मशरूमसारखे पसरलेले नसावे.

Safety about self care (वैयक्तिक सुरक्षा) :-

१. खिशात ठेवू नका: स्क्रायबर किंवा डिव्हायडर सारखी टोकदार साधने खिशात ठेवू नका, यामुळे शरीराला इजा होऊ शकते.

२. पंचिंग करताना: पंचिंग करताना लक्ष पूर्णपणे पंचच्या पॉईंटवर असावे, जेणेकरून हातोडा हातावर लागणार नाही.

३. जड वस्तू: सरफेस प्लेट किंवा अँगल प्लेट जड असतात, त्या पायावर पडणार नाहीत याची काळजी घ्या (सेफ्टी शूज वापरा).

४. कडा (Burrs): मार्किंग करण्यापूर्वी जॉबच्या कडा घासून गुळगुळीत करा, धारदार कडांमुळे हात कापण्याची शक्यता असते.

५. रसायने: मार्किंग मीडिया (उदा. कॉपर सल्फेट) हाताळताना ते डोळ्यांत जाणार नाही याची काळजी घ्या.

Other essential (इतर आवश्यक माहिती) :-

मार्किंग मीडिया (Marking Media): मार्किंग करण्यापूर्वी जॉबवर जो थर लावला जातो त्याला मार्किंग मीडिया म्हणतात. उदा. व्हाईट वॉश (खडू + पाणी), पर्शियन ब्लू, कॉपर सल्फेट.

डेटम सरफेस (Datum Surface): कोणतीही मापे घेताना एका संदर्भ रेषेची किंवा पृष्ठभागाची गरज असते, ज्याला डेटम लाईन किंवा डेटम सरफेस म्हणतात.

निष्कर्ष (Conclusion) :-

मार्किंग हा कोणत्याही जॉबचा पाया आहे. जर मार्किंग अचूक असेल, तरच कटिंग आणि फिटिंग अचूक होते. चुकीच्या मार्किंगमुळे जॉब वाया जातो (Rejection) आणि वेळ व साहित्याचे नुकसान होते. त्यामुळे योग्य टूल्स वापरून अचूक मार्किंग करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

या Lesson मधून महत्वाचे प्रश्न (Important Questions) :-

१. धातूवर रेषा ओढण्यासाठी कोणत्या साहित्याचा वापर करतात?

अ) पेन्सिल

ब) पेन

क) स्क्रायबर (Scriber)

ड) खडू

उत्तर: क) स्क्रायबर

२. ड्रिलिंगसाठी केंद्रबिंदू (Center Point) पक्का करण्यासाठी कोणता पंच वापरतात?

अ) डॉट पंच

ब) सेंटर पंच (Center Punch)

क) प्रिक पंच

ड) होलो पंच

उत्तर: ब) सेंटर पंच (९०°)

३. सरफेस प्लेट (Surface Plate) कोणत्या साहित्यापासून बनलेली असते?

अ) लाकूड

ब) प्लास्टिक

क) कास्ट आयर्न (Cast Iron) किंवा ग्रॅनाईट

ड) ॲल्युमिनियम

उत्तर: क) कास्ट आयर्न किंवा ग्रॅनाईट

४. वर्तुळ किंवा चाप (Arc) काढण्यासाठी कोणते साधन वापरतात?

अ) स्क्रायबर

ब) डिव्हायडर (Divider)

क) पंच

ड) अँगल प्लेट

उत्तर: ब) डिव्हायडर

५. सरफेस गेजचा (Surface Gauge) मुख्य उपयोग काय आहे?

अ) जॉब ठोकण्यासाठी

ब) जॉबची उंची तपासण्यासाठी आणि समांतर रेषा मारण्यासाठी

क) वजन करण्यासाठी

ड) जॉब पकडण्यासाठी

उत्तर: ब) जॉबची उंची तपासण्यासाठी आणि समांतर रेषा मारण्यासाठी

Assignment (स्वाध्याय) :-

१. तुमच्या वर्कशॉपमध्ये उपलब्ध असलेल्या ३ वेगवेगळ्या मार्किंग टूल्सची आकृती काढा आणि त्यांची नावे लिहा.

२. 'डॉट पंच' आणि 'सेंटर पंच' यामधील फरक स्पष्ट करा.

३. सरफेस प्लेटची काळजी कशी घ्यावी, यावर ५ ओळी लिहा.

सारांश (Marathi Summary) :-

लेसन क्रमांक १२ मध्ये आपण 'मार्किंग टूल्स' बद्दल सविस्तर माहिती घेतली. जॉब तयार करताना ड्रॉइंगमधील मापे जॉबवर उतरवणे म्हणजेच 'मार्किंग' करणे होय. यासाठी स्क्रायबर (रेषा मारण्यासाठी), पंच (खुणा पक्क्या करण्यासाठी), डिव्हायडर (वर्तुळ काढण्यासाठी) आणि सरफेस प्लेट (समतल आधार देण्यासाठी) या साधनांचा वापर केला जातो. अचूक उत्पादन मिळवण्यासाठी मार्किंग अचूक असणे आवश्यक आहे. ही साधने टोकदार आणि संवेदनशील असल्याने त्यांची काळजी घेणे व सुरक्षितपणे वापरणे महत्त्वाचे आहे.