Lesson Name :- 13.1 Dividers (डिव्हायडर्स)

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Lesson Name :- 13.1 Dividers (डिव्हायडर्स)
Definition (व्याख्या) :-
डिव्हायडर हे एक महत्त्वाचे मार्किंग आणि मापन साधन आहे, ज्याचा उपयोग धातूच्या पृष्ठभागावर वर्तुळे (Circles), चाप (Arcs) काढण्यासाठी, अंतराची विभागणी करण्यासाठी किंवा स्टील रूलवरून माप जॉबवर हस्तांतरित करण्यासाठी केला जातो.

5 Objectives ( उद्दिष्टे) :-
१. डिव्हायडरची ओळख आणि त्याची रचना समजून घेणे.
२. फर्म जॉइंट आणि स्प्रिंग जॉइंट डिव्हायडरमधील फरक ओळखणे.
३. स्टील रूलच्या सहाय्याने डिव्हायडरमध्ये अचूक माप भरण्यास शिकणे.
४. जॉबवर अचूक वर्तुळे आणि चाप काढण्याचे कौशल्य आत्मसात करणे.
५. डिव्हायडरच्या टोकांची निगा आणि सुरक्षितता राखणे.

आकृती :-
Material (साहित्य) :-
डिव्हायडर्स सामान्यतः हाय कार्बन स्टील (High Carbon Steel) किंवा माईल्ड स्टील (Mild Steel) पासून बनवलेले असतात. माईल्ड स्टीलच्या डिव्हायडरची टोके 'केस हार्ड' (Case Hardened) केलेली असतात जेणेकरून ती झिजणार नाहीत.

Least Count (किमान माप) :-
डिव्हायडर हे स्वतः माप दर्शवत नाही, परंतु स्टील रूलच्या सहाय्याने वापरले जात असल्याने याचे किमान माप ०.५ मिमी (स्टील रूलच्या अचूकतेनुसार) असते.

Working Principle (कार्यकारी तत्व) :-
डिव्हायडर हे 'अप्रत्यक्ष मापन आणि मार्किंग' (Indirect Measuring & Marking) तत्त्वावर कार्य करते. हे एका केंद्रबिंदूभोवती ठराविक त्रिज्येने (Radius) फिरवून मार्किंग करते.

Common Errors (चुका) :-
१. टोकातील फरक: दोन्ही टोके (Points) एकाच लांबीचे नसणे.
२. अयोग्य कोन: मार्किंग करताना डिव्हायडर खूप तिरका पकडणे.
३. चुकीचे माप: स्टील रूलवर माप घेताना डोळ्यांची स्थिती सरळ नसणे (Parallax Error).
४. दाब: खूप जास्त जोरात दाब दिल्याने टोके घसरणे.

Material & Construction (साहित्य आणि रचना) :-
डिव्हायडरमध्ये दोन समान लांबीचे पाय (Legs) असतात, जे वरच्या बाजूला एका रिवेट किंवा स्प्रिंगने जोडलेले असतात. स्प्रिंग प्रकारच्या डिव्हायडरमध्ये 'पेग', 'नट' आणि 'स्क्रू' असतो ज्यामुळे माप अचूकपणे सेट करता येते.

Types (प्रकार) :-
१. फर्म जॉइंट डिव्हायडर (Firm Joint Divider): याचे पाय एका रिवेटने जोडलेले असतात, ते हाताने ओढून सेट करावे लागतात.
२. स्प्रिंग जॉइंट डिव्हायडर (Spring Joint Divider): यात स्प्रिंग आणि नट-बोल्ट असतो. हे सूक्ष्म मापासाठी अधिक अचूक असते.

Skills ( कौशल्ये) :-
१. शार्पनिंग: टोके बोथट झाल्यास ऑईल स्टोनवर घासून ती तीक्ष्ण करणे.
२. सेटिंग: स्टील रूलच्या 'ग्रूव्ह' मध्ये एक टोक अडकवून दुसरे टोक अचूक मापावर सेट करणे.
३. स्क्रिबिंग: जॉबवर वर्तुळ काढताना योग्य दाबाने डिव्हायडर फिरवणे.
४. स्टेपिंग: एका रेषेचे समान भाग करण्यासाठी डिव्हायडरचा 'स्टेपिंग' मध्ये वापर करणे.
५. बॅलन्सिंग: मापन घेताना दोन्ही पायांवर समान नियंत्रण ठेवणे.

Safety about lesson (धड्याशी संबंधित सुरक्षा) :-
१. टोक जपा: डिव्हायडरची टोके जमिनीवर किंवा हार्डवेअरवर आपटणार नाहीत याची काळजी घ्या.
२. ऑईल स्टोनचा वापर: टोके तीक्ष्ण करण्यासाठी ग्राइंडरऐवजी नेहमी ऑईल स्टोनचाच वापर करा.
३. जॉइंटची तपासणी: स्प्रिंग किंवा नट सैल असल्यास ते आधी दुरुस्त करा.

Safety about self care (वैयक्तिक सुरक्षा) :-
१. जखम टाळा: डिव्हायडरची टोके सुईसारखी तीक्ष्ण असतात, ती बोटाला लागणार नाहीत याची दक्षता घ्या.
२. साधन साठवणूक: काम झाल्यावर डिव्हायडरवर संरक्षक टोपण (Cap) लावा किंवा ते टूल बॉक्समध्ये सुरक्षित ठेवा.

Other essential (इतर आवश्यक माहिती) :-
साईज: डिव्हायडरची साईज ही 'पिव्होट' (Pivot) च्या मध्यापासून टोकापर्यंतच्या लांबीवरून ठरवली जाते (उदा. १५० मिमी, २०० मिमी).

मेंटनन्स: गंज टाळण्यासाठी वापरानंतर कापडाने पुसून हलके तेल लावावे.

या Lesson मधून महत्वाचे प्रश्न :-
१. डिव्हायडरचा आकार (Size) कसा मोजला जातो?
उत्तर: रिवेट/पिव्होटच्या केंद्रापासून ते टोकापर्यंतच्या लांबीवरून.

२. डिव्हायडरची टोके तीक्ष्ण करण्यासाठी कशाचा वापर करावा?
उत्तर: ऑईल स्टोन (Oil Stone).

३. स्प्रिंग जॉइंट डिव्हायडरचा फर्म जॉइंटपेक्षा कोणता मोठा फायदा आहे?
उत्तर: स्प्रिंग जॉइंटमध्ये 'नट' मुळे माप लॉक होते आणि ते वारंवार वापरताना बदलत नाही.

४. डिव्हायडरचे पाय कोणत्या धातूपासून बनवलेले असतात?
उत्तर: हाय कार्बन स्टील किंवा माईल्ड स्टील.

५. एका सरळ रेषेचे समान भाग करण्यासाठी कोणते साधन सोयीचे पडते?
उत्तर: डिव्हायडर (Divider).

निष्कर्ष (Conclusion) :-
डिव्हायडर हे मार्किंग प्रक्रियेतील अविभाज्य साधन आहे. अचूक लेआउट आणि वर्तुळाकार कामासाठी डिव्हायडरवर प्रभुत्व असणे प्रत्येक टेक्निशियनसाठी आवश्यक आहे.

सारांश (Summary) :-
या पाठात आपण डिव्हायडरची रचना, प्रकार (फर्म आणि स्प्रिंग जॉइंट) आणि त्यांच्या उपयोगाबद्दल माहिती घेतली. डिव्हायडर हे प्रत्यक्ष माप सांगत नसले तरी अचूक आखणीसाठी ते सर्वश्रेष्ठ साधन आहे.

Assignment (स्वाध्याय) :-
१. स्प्रिंग जॉइंट डिव्हायडरची सुबक आणि नामनिर्देशित आकृती काढा.
२. तुमच्या वर्कशॉपमधील १५० मिमी डिव्हायडरचा वापर करून ५० मिमी त्रिज्येचे वर्तुळ एका पत्र्यावर काढून पहा.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more