Lesson Name :- 17. Surface Gauges ( सरफेस गेज )

Lesson Name :- 17. Surface Gauges (सरफेस गेज)

Definition (व्याख्या) :-

सरफेस गेज हे एक महत्त्वाचे मार्किंग आणि चेकिंग साधन आहे. याचा उपयोग सरफेस प्लेटच्या किंवा मशिन बेडच्या समतोल पृष्ठभागाला समांतर (Parallel) रेषा ओढण्यासाठी किंवा जॉबची समांतरता तपासण्यासाठी केला जातो.

5 Objectives (५ उद्दिष्टे) :-

१. सरफेस गेजची रचना आणि त्याच्या विविध भागांची माहिती घेणे.

२. 'फिक्स्ड' आणि 'युनिव्हर्सल' सरफेस गेजमधील तांत्रिक फरक समजून घेणे.

३. स्टील रूलच्या सहाय्याने अचूक उंची (Height) सेट करण्यास शिकणे.

४. जॉबवर समांतर रेषा मारण्याचे कौशल्य मिळवणे.

५. लेथ मशिनवर जॉब सेंटरमध्ये लावण्यासाठी याचा वापर करणे शिकणे.

आकृती :-

Material (साहित्य) :-

बेस (Base): कास्ट आयर्न (Cast Iron).

स्पिंडल (Spindle): स्टील (Steel).

स्क्रायबर (Scriber): हाय कार्बन स्टील (High Carbon Steel).

Least Count (किमान माप) :-

सरफेस गेज स्वतः माप दाखवत नाही. हे स्टील रूलच्या सहाय्याने वापरले जाते, म्हणून याचे किमान माप ०.५ मिमी (स्टील रूलच्या अचूकतेनुसार) असते. सूक्ष्म हालचालीसाठी यात 'फाईन ॲडजस्टमेंट स्क्रू' असतो.

Working Principle (कार्यकारी तत्व) :-

हे 'तुलनात्मक मापन आणि समांतरता' (Comparison & Parallelism) या तत्त्वावर कार्य करते. सरफेस प्लेटला 'रेफरन्स' मानून, स्क्रायबरचे टोक एका ठराविक उंचीवर स्थिर केले जाते आणि संपूर्ण गेज सरकवून समांतर रेषा मिळवली जाते.

Common Errors (चुका) :-

१. बेसची अस्वच्छता: बेसच्या खाली कचरा असल्यास रेषा तिरकी येणे.

२. लूज स्नग (Snug): स्क्रायबर पकडणारा नट ढिला असल्यास मार्किंग करताना उंची बदलणे.

३. चुकीचा कोन: स्क्रायबरचे टोक जॉबला योग्य कोनात स्पर्श न करणे.

४. पॅरलॅक्स एरर: स्टील रूलवर माप सेट करताना डोळ्यांची चुकीची स्थिती.

Material & Construction (साहित्य आणि रचना) :-

युनिव्हर्सल सरफेस गेजमध्ये खालील भाग असतात:

१. बेस: जड आणि स्थिर तळाचा भाग. यात 'V' आकाराचा खाच असतो जेणेकरून तो गोलाकार जॉबवरही बसू शकेल.

२. स्पिंडल: एक उभा रॉड ज्यावर स्क्रायबर बसवलेला असतो.

३. स्नग: जो स्क्रायबरला स्पिंडलवर कोणत्याही उंचीवर किंवा कोनात पकडून ठेवतो.

४. रॉकर आर्म: सूक्ष्म हालचालीसाठी बेसला जोडलेला भाग.

५. फाईन ॲडजस्टमेंट स्क्रू: अचूक माप सेट करण्यासाठी.

६. गाईड पिन्स (Guide Pins): कडांना समांतर रेषा मारण्यासाठी यांचा उपयोग होतो.

Types (प्रकार) :-

१. फिक्स्ड सरफेस गेज (Fixed Surface Gauge): यात स्पिंडल बेसला कायमस्वरूपी स्थिर जोडलेला असतो. यात सूक्ष्म हालचाल करता येत नाही.

२. युनिव्हर्सल सरफेस गेज (Universal Surface Gauge): यात स्पिंडल कोणत्याही कोनात झुकवता येतो आणि यात 'फाईन ॲडजस्टमेंट'ची सोय असते. हा अधिक सोयीस्कर आहे.

5 Skills (५ कौशल्ये) :-

१. उंची सेट करणे: स्टील रूलचा वापर करून स्क्रायबरचे टोक अचूक उंचीवर लावणे.

२. युनिट हालचाल: रॉकर आर्म आणि स्क्रूचा वापर करून ०.१ मिमी पर्यंत अचूक सेटिंग करणे.

३. समांतर मार्किंग: सरफेस प्लेटवर गेज स्थिर हाताने सरकवून रेषा ओढणे.

४. गाईड पिनचा वापर: जॉबच्या कडेला घासून समांतर रेषा मारणे.

५. ट्रुईंग (Truing): लेथ मशिनच्या चक मध्ये जॉब फिरवून तो सेंटरमध्ये आहे की नाही हे तपासणे.

Safety about lesson (साधनांची सुरक्षा) :-

१. सावध हालचाल: सरफेस गेज कधीही सरफेस प्लेटवर जोरात आपटू नका किंवा जोरात घासू नका.

२. टोक सुरक्षित ठेवा: स्क्रायबरचे टोक तीक्ष्ण असावे, ते कठीण धातूवर आदळणार नाही याची काळजी घ्या.

३. लॉक करणे: मार्किंग सुरू करण्यापूर्वी सर्व नट्स (Snug) घट्ट असल्याची खात्री करा.

४. स्वच्छता: बेसच्या तळाला तेल किंवा धूळ नसावी.

Safety about self care (वैयक्तिक सुरक्षा) :-

१. बोटांची काळजी: स्क्रायबरचे टोक बाहेरच्या बाजूला असते, हालचाल करताना ते हाताला टोचणार नाही याची काळजी घ्या.

२. साधन साठवणूक: वापर संपल्यावर स्क्रायबरचे टोक बेसच्या दिशेला वळवून ठेवा किंवा त्यावर संरक्षक टोपण लावा.

Other essential (इतर आवश्यक माहिती) :-

युनिव्हर्सल सरफेस गेजच्या बेसमध्ये असलेल्या 'V' ग्रूव्हमुळे याचा वापर पाइप किंवा इतर दंडगोलाकार वस्तूंवरही करता येतो.

गाईड पिन्सचा उपयोग: जर आपल्याकडे सरफेस प्लेट नसेल, तर गेजमधील गाईड पिन्स खाली ढकलून कोणत्याही सरळ कडेचा आधार घेऊन समांतर रेषा मारता येते.

या Lesson मधून महत्वाचे प्रश्न :-

१. युनिव्हर्सल सरफेस गेजमध्ये सूक्ष्म मापनासाठी (Fine Adjustment) काय दिलेले असते?

(उत्तर: फाईन ॲडजस्टमेंट स्क्रू आणि रॉकर आर्म)

२. सरफेस गेजच्या बेसला खालच्या बाजूला 'V' आकाराचा खाच (Slot) का असतो?

(उत्तर: गोलाकार किंवा दंडगोलाकार पृष्ठभागावर (Cylindrical surfaces) गेज स्थिर ठेवण्यासाठी)

३. गाईड पिन्सचा (Guide Pins) मुख्य उपयोग काय?

(उत्तर: जॉबच्या सरळ कडेला (Edge) समांतर रेषा मारण्यासाठी)

४. लेथ मशिनवर जॉब सेंटरमध्ये लावताना (Truing) कोणत्या साधनाचा वापर होतो?

(उत्तर: सरफेस गेज / स्क्राइबिंग ब्लॉक)

५. युनिव्हर्सल सरफेस गेजचा स्पिंडल कोणत्या भागामुळे कोणत्याही कोनात झुकवता येतो?

(उत्तर: रॉकर आर्म आणि पिव्होट पिनमुळे)

निष्कर्ष (Conclusion) :-

समांतर रेषा मारणे आणि जॉबची अचूकता तपासणे यासाठी सरफेस गेज हे अत्यंत लवचिक साधन आहे. विशेषतः युनिव्हर्सल सरफेस गेज हे फिटिंग आणि मशिनिंग अशा दोन्ही क्षेत्रांत अपरिहार्य आहे.

सारांश (Summary) :-

या पाठात आपण सरफेस गेजचे भाग, कार्य करण्याची पद्धत आणि युनिव्हर्सल गेजचे फायदे पाहिले. गाईड पिन्स आणि फाईन ॲडजस्टमेंट या वैशिष्ट्यांमुळे हे साधन साध्या स्क्रायबरपेक्षा अधिक प्रगत आणि अचूक ठरते.

Assignment (स्वाध्याय) :-

१. युनिव्हर्सल सरफेस गेजची नामनिर्देशित आकृती काढा.

२. गाईड पिन्सचा वापर करून समांतर रेषा कशी मारली जाते, याचे प्रात्यक्षिक करून पहा आणि पायऱ्या लिहा.