Lesson Name :- 14. Surface Plates (सरफेस प्लेट्स)

Lesson Name :- 14. Surface Plates (सरफेस प्लेट्स)

Definition (व्याख्या) :-

सरफेस प्लेट हे एक अत्यंत अचूक आणि पूर्णपणे समतल (Flat) पृष्ठभाग असलेले साधन आहे. याचा उपयोग मार्किंग करण्यासाठी 'डेटम सरफेस' (Reference Surface) म्हणून आणि इतर जॉबची समतलता (Flatness) तपासण्यासाठी आधार म्हणून केला जातो.

Objectives ( उद्दिष्टे) :-

१. सरफेस प्लेटची रचना आणि त्याचे इंजिनिअरिंगमधील महत्त्व समजून घेणे.

२. विविध प्रकारच्या सरफेस प्लेट्स (कास्ट आयर्न, ग्रॅनाईट, ग्लास) ओळखणे.

३. मार्किंग करताना सरफेस प्लेटचा अचूक आधार म्हणून वापर करणे.

४. जॉबची समतलता तपासण्यासाठी सरफेस प्लेटचा वापर करण्याचे तंत्र शिकणे.

५. प्लेटची अचूकता टिकवून ठेवण्यासाठी निगा आणि देखभालीचे महत्त्व समजणे.

आकृती :-

Material (साहित्य) :-

सरफेस प्लेट्स प्रामुख्याने खालील तीन साहित्यांपासून बनवल्या जातात:

१. कास्ट आयर्न (Close-grained Cast Iron): हे वर्कशॉपमध्ये सर्वाधिक वापरले जाते.

२. ग्रॅनाईट (Granite): हे नैसर्गिक दगड असून गंजरोधक आणि तापमानाला स्थिर असते.

३. काच (Glass): लहान आणि अतिशय हलक्या कामांसाठी वापरली जाते.

Least Count (किमान माप) :-

सरफेस प्लेट हे मोजमाप घेणारे साधन नसल्यामुळे त्याला 'लिस्ट काउंट' नसतो. मात्र, त्याची अचूकता (Accuracy/Flatness) ग्रेडमध्ये मोजली जाते:

ग्रेड ० (Grade 0): प्रयोगशाळेत किंवा मापन कक्षात (Inspection Room) वापरली जाते.

ग्रेड १ (Grade 1): टूल रूममध्ये वापरली जाते.

ग्रेड २ (Grade 2): सामान्य वर्कशॉपमधील कामांसाठी वापरली जाते.

Working Principle (कार्यकारी तत्व) :-

हे 'डेटम प्लेन' (Datum Plane) च्या तत्त्वावर कार्य करते. सरफेस प्लेट एक 'झिरो लेव्हल' किंवा संदर्भ पृष्ठभाग प्रदान करते, ज्यावरून 'सरफेस गेज' किंवा 'हाइट गेज'च्या सहाय्याने अचूक उंचीची मापे घेतली जातात.

Common Errors (चुका) :-

१. पृष्ठभागावर धूळ, कचरा किंवा धातूचे बारीक कण राहिल्याने मापात त्रुटी येणे.

२. प्लेटच्या एकाच भागाचा वारंवार वापर केल्याने तिथे 'खड्डा' किंवा झीज निर्माण होणे.

३. तापमानातील बदलामुळे कास्ट आयर्न प्लेटमध्ये बाक (Warping) येणे.

४. जॉब प्लेटवर घासून ठेवल्याने पृष्ठभागावर ओरखडे पडणे.

Material & Construction (साहित्य आणि रचना) :-

कास्ट आयर्न सरफेस प्लेटच्या खालच्या बाजूला 'रिब्स' (Ribs) दिलेल्या असतात. या रिब्स प्लेटला मजबुती देतात आणि स्वतःच्या वजनामुळे प्लेट वाकण्यापासून (Deflection) वाचवतात. प्लेटचा वरचा पृष्ठभाग 'हँड स्क्रॅपिंग' (Hand Scrapping) करून अत्यंत समतल केला जातो.

Types (प्रकार) :-

१. वर्कशॉप सरफेस प्लेट: दैनंदिन कामासाठी (कास्ट आयर्न).

२. इन्स्पेक्शन सरफेस प्लेट: जॉब तपासण्यासाठी.

३. मास्टर सरफेस प्लेट: इतर सरफेस प्लेट्सची अचूकता तपासण्यासाठी (ग्रेड ०).

४. ग्रॅनाईट सरफेस प्लेट: ही गंजत नाही आणि चुंबकीय नसते.

Skills ( कौशल्ये) :-

१. स्वच्छता: प्लेट वापरण्यापूर्वी ती कापडाने पूर्णपणे तेलमुक्त आणि धूळमुक्त करणे.

२. जॉब प्लेसमेंट: जड जॉब प्लेटवर हळुवारपणे ठेवणे (कधीही जोरात आदळू नये).

३. समतलता तपासणे: पर्शियन ब्लू (Persian Blue) लावून जॉबची हाय-स्पॉट्स तपासणे.

४. लेआउट: अँगल प्लेट आणि सरफेस गेजचा वापर करून अचूक मार्किंग करणे.

५. समान वापर: प्लेटची अचूकता टिकवण्यासाठी पूर्ण पृष्ठभागाचा वापर करणे.

Safety about lesson (साधनांची सुरक्षा) :-

१. ठोककाम टाळा: सरफेस प्लेटवर कधीही पंचिंग किंवा हातोड्याने ठोकण्याचे काम करू नका.

२. गरम जॉब: गरम जॉब थेट प्लेटवर ठेवू नका, यामुळे प्लेटचे स्ट्रक्चर बिघडू शकते.

३. संरक्षण: वापर झाल्यानंतर प्लेटला हलके तेल लावून लाकडी आवरणाने (Wooden Cover) झाकून ठेवा.

४. वजन मर्यादा: प्लेटच्या क्षमतेपेक्षा जास्त जड जॉब त्यावर ठेवू नका.

Safety about self care (वैयक्तिक सुरक्षा) :-

१. जड वस्तू: सरफेस प्लेट किंवा जड जॉब उचलताना पाठीला झटका बसणार नाही याची काळजी घ्या (योग्य उचलण्याची पद्धत वापरा).

२. सेफ्टी शूज: प्लेट पायावर पडल्यास गंभीर इजा होऊ शकते, त्यामुळे नेहमी सेफ्टी शूज वापरा.

३. स्वच्छ हात: प्लेटला स्पर्श करण्यापूर्वी हात स्वच्छ असावेत जेणेकरून घामामुळे कास्ट आयर्न प्लेट गंजणार नाही.

Other essential (इतर आवश्यक माहिती) :-

सरफेस प्लेट नेहमी एका मजबूत आणि समतल स्टँडवर (Stand) बसवलेली असावी.

ग्रॅनाईट सरफेस प्लेट ही कास्ट आयर्नपेक्षा जास्त काळ अचूकता टिकवून ठेवते कारण ती तापमानाला कमी प्रतिसाद देते.

या Lesson मधून महत्वाचे प्रश्न :-

१. सरफेस प्लेटचा उपयोग प्रामुख्याने कशासाठी केला जातो?

२. कास्ट आयर्न सरफेस प्लेटच्या खालील बाजूस 'रिब्स' का दिलेल्या असतात?

३. सर्वात अचूक सरफेस प्लेट कोणत्या ग्रेडची असते?

४. ग्रॅनाईट सरफेस प्लेटचे कास्ट आयर्न प्लेटपेक्षा दोन फायदे सांगा.

५. सरफेस प्लेटची अचूकता टिकवण्यासाठी वापरानंतर कोणती काळजी घ्यावी?

निष्कर्ष (Conclusion) :-

सरफेस प्लेट हे कार्यशाळेतील 'रेफरन्स मास्टर' आहे. त्याशिवाय अचूक मार्किंग आणि मापन शक्य नाही. प्लेटची जेवढी जास्त काळजी घेतली जाईल, तेवढी उत्पादनाची गुणवत्ता आणि अचूकता वाढते.

Summery (सारांश) :-

या पाठात आपण सरफेस प्लेटची रचना, साहित्य (CI, ग्रॅनाईट) आणि ग्रेडबद्दल माहिती घेतली. हे एक अचूक 'डेटम प्लेन' असून मार्किंग आणि तपासणीसाठी याचा वापर केला जातो.

Assignment (स्वाध्याय) :-

१. तुमच्या वर्कशॉपमधील सरफेस प्लेटची लांबी, रुंदी आणि साहित्य याची नोंद करा.

२. सरफेस प्लेटवर अँगल प्लेटचा वापर करून मार्किंग कसे केले जाते, याची आकृती काढा.