Practical No. 42

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23

Practical No. 42. Select the different electrical measuring instrument. (13 hrs) 

प्रात्यक्षिक क्र. ४२: विविध विद्युत मापन उपकरणांची निवड करणे.

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim)
१. इलेक्ट्रिकल राशींनुसार (Quantities) योग्य मापन उपकरणे (उदा. व्होल्टमीटर, ॲमीटर, वॅटमीटर) ओळखणे.
२. एसी (AC) आणि डीसी (DC) प्रवाहासाठी योग्य प्रकारची उपकरणे (Moving Iron vs Moving Coil) निवडणे.
३. ॲनालॉग (Analog) आणि डिजिटल (Digital) उपकरणांमधील फरक आणि वापराची पद्धत समजून घेणे.
४. उपकरणाची रेंज (Range) आणि अचूकता (Accuracy) पाहून निवड करणे.
५. उपकरणांची जोडणी पद्धत (Series किंवा Parallel) आणि त्यांचे टर्मिनल्स ओळखणे.

आकृती :-
३. तयारी (Preparation )
१. ज्या सर्किटचे मोजमाप करायचे आहे, त्याचे अंदाजित व्होल्टेज आणि करंट रेटिंग माहिती करून घेणे.
२. उपकरणांचे 'झिरो एरर' (Zero Error) तपासणे आणि ॲनालॉग मीटरचा काटा शून्यावर सेट करणे.
३. डिजिटल मीटरची बॅटरी चार्ज आहे का, हे तपासणे.
४. AC आणि DC सप्लायसाठी वेगवेगळे बोर्ड किंवा स्त्रोत तयार ठेवणे.
५. उपकरणांचे मॅन्युअल वाचून त्यांची 'मॅक्सिमम रेटिंग' (Maximum Rating) समजून घेणे.

४. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment - Any 5)
१. मल्टीमीटर (DMM): व्होल्टेज, करंट, रेझिस्टन्स मोजण्यासाठी.
२. क्लॅम्प मीटर (Clamp Meter): चालू लाइनमधील करंट वायर न तोडता मोजण्यासाठी.
३. वॅटमीटर (Wattmeter): पॉवर (Power) मोजण्यासाठी (Dynamometer Type).
४. मेगर (Megger): इन्सुलेशन रेझिस्टन्स मोजण्यासाठी (500V DC).
५. टॅकोमीटर (Tachometer): मोटरचा वेग (RPM) मोजण्यासाठी.

५. कच्चा माल (Raw Material - Any 5)
१. लोड बँक (Lamp Load): मोजमापासाठी भार म्हणून (उदा. १००W चे ३ बल्ब).
२. कनेक्टिंग वायर्स: इन्सुलेटेड कॉपर वायर्स.
३. पीव्हीसी टेप: उघड्या जोडांसाठी.
४. फ्युज वायर: सुरक्षेसाठी.
५. बॅटरी (9V/1.5V): DC मोजमापाच्या सरावासाठी.

६. इतर आवश्यकता (Other Requirements - Any 5)
१. टेस्ट लॅम्प (Test Lamp) - सप्लाय आहे की नाही हे पाहण्यासाठी.
२. स्क्रू ड्रायव्हर सेट आणि नियॉन टेस्टर.
३. वायर स्ट्रिपर (कटर).
४. एक्सटेन्शन बोर्ड (Extension Board).
५. नोंदवही (Observation Table).

७. सुरक्षा (Safety - Any 5)
१. श्रेणी निवड: नेहमी अपेक्षेपेक्षा जास्त रेंज (High Range) निवडा, त्यानंतर गरज पडल्यास कमी करा. यामुळे मीटर जळण्यापासून वाचते.
२. कनेक्शन नियम: ॲमीटर नेहमी सिरीज (Series) मध्ये आणि व्होल्टमीटर नेहमी पॅरलल (Parallel) मध्येच जोडा.
३. हाय व्होल्टेज: मेगर (Megger) वापरताना त्याच्या दोन टोकांना हात लावू नका, त्यात हाय व्होल्टेज असते.
४. क्लॅम्प मीटर: क्लॅम्प मीटर वापरताना एका वेळी फक्त एकाच वायरला (Phase) क्लॅम्प करा, पूर्ण केबलला नाही.
५. ओहम मीटर: रेझिस्टन्स मोजताना सप्लाय पूर्णपणे बंद (OFF) असल्याची खात्री करा.

८. कृती / कार्यपद्धती (Procedure - Any 10)
१. निरीक्षण: उपलब्ध असलेल्या सर्व उपकरणांच्या डायलवर असलेली चिन्हे (Symbols) तपासा. (उदा. ~ चिन्ह AC साठी, — चिन्ह DC साठी).
२. मूव्हिंग कॉइल (PMMC): हे मीटर फक्त DC साठी वापरा. पोलॅरिटी (+ आणि -) तपासा.
३. मूव्हिंग आयर्न (MI): हे मीटर AC आणि DC दोन्हीसाठी वापरता येते, त्याची निवड करा.
४. व्होल्टेज मोजणे: मल्टीमीटरचा नॉब 'V' वर ठेवा. प्रोब्स (Probs) लोडच्या समांतर (Parallel) जोडून रीडिंग घ्या.
५. करंट मोजणे (इन-लाइन): मल्टीमीटरचा नॉब 'A' वर ठेवा. सर्किट तोडून मीटर सिरीजमध्ये जोडा आणि करंट मोजा.
६. करंट मोजणे (क्लॅम्प): मोटर चालू असताना क्लॅम्प मीटरचा जबडा उघडा आणि एका फेज वायरभोवती अडकवा. डिस्प्लेवर करंटचे रीडिंग पहा.
७. पॉवर मोजणे: वॅटमीटरला चार टर्मिनल्स असतात (M, L, C, V). सर्किट डायग्रामनुसार M आणि L सिरीजमध्ये (Current Coil) आणि C आणि V पॅरललमध्ये (Pressure Coil) जोडा.
८. सातत्य चाचणी (Continuity Test): मल्टीमीटर 'बझर मोड'वर टाका आणि वायर तुटलेली नाही ना, हे तपासा.
९. वेग मोजणे: फिरणाऱ्या मोटरच्या शाफ्टला 'टॅकोमीटर' लावून RPM मोजा.
१०. तुलना: ॲनालॉग आणि डिजिटल मीटरचे रीडिंग एकाच वेळी घेऊन त्यातील तफावत (Difference) नोंदवा.

९. दक्षता (Precautions - Any 5)
१. ॲनालॉग मीटरचे रीडिंग घेताना काटा आणि त्याची आरशातील प्रतिमा (Mirror Image) एका रेषेत असावी (Parallax Error टाळण्यासाठी).
२. मल्टीमीटरने करंट मोजताना तो १० सेकंदांपेक्षा जास्त वेळ जोडून ठेवू नका (Internal fuse सुरक्षिततेसाठी).
३. वॅटमीटरची 'Current Coil' आणि 'Pressure Coil' ची अदलाबदल होणार नाही याची काळजी घ्या.
४. मोजमाप करण्यापूर्वी सेलेक्टर स्विच योग्य फंक्शनवर (V, A, Ω) असल्याची पुन्हा खात्री करा.
५. लूज कनेक्शनमुळे स्पार्किंग होऊ शकते, म्हणून टर्मिनल्स घट्ट करा.

११. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained - 5)
१. निवड कौशल्य: कामाच्या स्वरूपानुसार (AC/DC/High Current) अचूक मीटर निवडण्याचे निर्णयक्षमता.
२. कनेक्शन कौशल्य: ॲमीटर सिरीजमध्ये आणि व्होल्टमीटर पॅरललमध्ये आत्मविश्वासाने जोडण्याचे कौशल्य.
३. सिम्बॉल वाचन: मीटरवरील तांत्रिक चिन्हे (Mounting position, Class of accuracy) वाचून मीटरची गुणवत्ता ओळखण्याचे कौशल्य.
४. लीस्ट काउंट (L.C.): ॲनालॉग मीटरच्या काट्याचे रीडिंग घेताना दोन रेषांमधील किंमत (Least Count) अचूक मोजण्याचे कौशल्य.
५. ट्रबलशूटिंग: सर्किटमधील दोष (Fault) शोधण्यासाठी मल्टीमीटरचा प्रभावी वापर.

१२. अतिरिक्त आवश्यक मुद्दे (Additional Points)
कॅलिब्रेशन (Calibration): जुन्या उपकरणांचे रीडिंग प्रमाणित उपकरणाशी (Standard Instrument) पडताळून पाहणे का गरजेचे आहे, हे समजले.
CT आणि PT: अतिउच्च करंट (High Current) मोजण्यासाठी 'करंट ट्रान्सफॉर्मर' (CT) आणि हाय व्होल्टेजसाठी 'पोटेन्शियल ट्रान्सफॉर्मर' (PT) वापरतात, याची प्राथमिक माहिती.

१३. निष्कर्ष (Conclusion)
या १३ तासांच्या सविस्तर प्रात्यक्षिकातून आम्ही शिकलो की, विद्युत उपकरणांचे आयुष्य आणि वापरकर्त्याची सुरक्षा ही 'योग्य उपकरणाच्या निवडीवर' अवलंबून असते. चुकीचे मीटर निवडल्यास (उदा. DC मीटर AC ला लावणे) मीटर जळू शकते. डिजिटल मीटर्स वापरण्यास सोपे असले तरी, संकल्पना समजण्यासाठी ॲनालॉग मीटर्सचा अभ्यास महत्त्वाचा आहे.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more