Practical No. 43

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23

Practical No. 43. Soldering practice-SeriesParallel connection Measurement of electrical energy- Multi-meter. (08 hrs) 

प्रात्यक्षिक क्र. ४३: सोल्डरींग सराव, सिरीज-पॅरलल जोडणी आणि मल्टीमीटरने विद्युत ऊर्जेचे मापन.

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim)
१. सोल्डरींग आयर्नचा वापर करून इलेक्ट्रॉनिक्स घटकांचे मजबूत आणि कायमस्वरूपी सांधे (Joints) तयार करणे.
२. रेझिस्टर्सची सिरीज (Series) आणि पॅरलल (Parallel) जोडणी करून एकूण रेझिस्टन्स मोजणे.
३. मल्टीमीटरच्या सहाय्याने सर्किटमधील व्होल्टेज, करंट आणि रेझिस्टन्स अचूकपणे मोजणे.
४. ओहमच्या नियमाची ($V=IR$) सिरीज आणि पॅरलल सर्किटमध्ये पडताळणी करणे.
५. सर्किटमधील पॉवर ($P=VI$) आणि ठराविक वेळेसाठी वापरलेली ऊर्जा ($E=Pt$) मोजणे.

आकृती :-
३. तयारी (Preparation)
१. सोल्डरींग आयर्नची टीप (Tip) सॅंडपेपरने घासून स्वच्छ करणे आणि ती गरम करण्यासाठी लावणे.
२. रेझिस्टर्सचे मूल्य त्यांच्या कलर कोडवरून ओळखून तयार ठेवणे.
३. ब्रेडबोर्ड किंवा पीसीबी (PCB) वरील मार्ग (Tracks) स्वच्छ असल्याची खात्री करणे.
४. मल्टीमीटरची बॅटरी आणि प्रोब्स कार्यरत असल्याची तपासून पाहणे.
५. प्रयोगासाठी लागणारा सर्किट डायग्राम वहीत आधीच काढून घेणे.

४. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment)
१. सोल्डरींग आयर्न (Soldering Iron): २५ वॅट किंवा ३५ वॅट.
२. सोल्डरींग स्टँड: गरम आयर्न सुरक्षित ठेवण्यासाठी.
३. डिजिटल मल्टीमीटर (DMM): विद्युत राशी मोजण्यासाठी.
४. नोझ प्लायर (Long Nose Pliers): घटक धरण्यासाठी.
५. वायर स्ट्रिपर: वायर्सचे इन्सुलेशन काढण्यासाठी.

५. कच्चा माल (Raw Material)
१. सोल्डर वायर (Solder Lead): ६०/४० मिश्र धातूची वायर.
२. सोल्डरींग फ्लक्स (Paste): सांधा स्वच्छ आणि ऑक्साईडमुक्त करण्यासाठी.
३. रेझिस्टर्स: विविध मूल्यांचे (उदा. १००$\Omega$, ४७०$\Omega$, १kΩ).
४. झिरो पीसीबी (Zero PCB) किंवा ब्रेडबोर्ड.
५. बॅटरी: ९ व्होल्ट किंवा १२ व्होल्ट डीसी.

६. इतर आवश्यकता (Other Requirements )
१. सोल्डरींग सक्शन पंप (Desoldering Pump) - चुकीचे सोल्डरींग काढण्यासाठी.
२. ओला स्पंज (आयर्नची टीप साफ करण्यासाठी).
३. पीसीबी क्लिनर (उदा. थिनर किंवा आयसोप्रोपिल अल्कोहोल).
४. कनेक्टिंग वायर्स (सिंगल कोअर).
५. ओहमचा नियम आणि सिरीज-पॅरलल सूत्रांचा तक्ता.

७. सुरक्षा (Safety )
१. सोल्डरींग आयर्नच्या गरम टीपला थेट हाताने स्पर्श करू नका; नेहमी सोल्डरींग स्टँडचा वापर करा.
२. सोल्डरींग करताना निघणारा धूर श्वासात घेऊ नका; शक्य असल्यास मास्क वापरा.
३. सर्किटमध्ये सप्लाय चालू असताना सोल्डरींग करू नका.
४. मल्टीमीटरने करंट मोजताना तो नेहमी सिरीजमध्येच जोडा, अन्यथा अंतर्गत फ्युज जळू शकतो.
५. डोळ्यांच्या सुरक्षिततेसाठी सेफ्टी गॉगल्स वापरा, कारण गरम सोल्डर उडू शकते.

८. कृती / कार्यपद्धती (Procedure )
१. सोल्डरींग आयर्न गरम करण्यासाठी ठेवा आणि टीपवर थोडे फ्लक्स लावा.
२. दोन वायर्स किंवा घटकांचे टोक एकमेकांना पीसीबीवर जोडा.
३. गरम टीप सांध्यावर ठेवून त्यावर थोडी सोल्डर वायर वितळवा; सांधा 'शायनी' (Shiny) दिसेपर्यंत धरून ठेवा.
४. सिरीज जोडणी: तीन रेझिस्टर्स एकामागे एक जोडा. मल्टीमीटरने एकूण रेझिस्टन्स (Rt​=R 1+R2+R3) मोजा.
५. सिरीज सर्किटला बॅटरी जोडा आणि प्रत्येक रेझिस्टरवरील व्होल्टेज ड्रॉप मोजा.
६. पॅरलल जोडणी: तीन रेझिस्टर्स एकमेकांना समांतर जोडा. मल्टीमीटरने एकूण रेझिस्टन्स मोजा.
७. पॅरलल सर्किटमध्ये प्रत्येक फांदीतील (Branch) करंट मोजा; मुख्य करंट हा सर्व शाखांच्या प्रवाहाची बेरीज असतो का ते पहा.
८. मल्टीमीटरने पूर्ण सर्किटचे व्होल्टेज (V) आणि एकूण करंट (I) मोजा.
९. सूत्र P=V×I वापरून सर्किटची इलेक्ट्रिकल पॉवर काढा.
१०. सर्किट किती वेळ चालू आहे तो वेळ (t) मोजा आणि वापरलेली ऊर्जा E=P×t या सूत्राने काढा.

९. दक्षता (Precautions )
१. 'कोल्ड सोल्डर' (Cold Solder) सांधा टाळा; सांधा मजबूत आणि गुळगुळीत असावा.
२. पीसीबीवर जास्त वेळ आयर्न धरून ठेवू नका, अन्यथा कॉपर ट्रॅक निघू शकतो.
३. मल्टीमीटरचे प्रोब्स घट्ट बसले असल्याची खात्री करा, अन्यथा चुकीचे रीडिंग येईल.
४. व्होल्टेज मोजताना मल्टीमीटरचा नॉब 'DCV' वर आणि करंटसाठी 'DCA' वर योग्य रेंजमध्ये ठेवा.
५. दोन सोल्डरींग सांधे एकमेकांना चुकून स्पर्श करणार नाहीत (Short Circuit) याची काळजी घ्या.
११. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained)
१. अचूक सोल्डरींग: इलेक्ट्रॉनिक कंपोनंट्स पीसीबीवर सुरक्षितपणे जोडण्याचे व्यावसायिक कौशल्य.
२. सर्किट असेंब्ली: सिरीज आणि पॅरलल सर्किटमधील फरक ओळखून त्यांची प्रत्यक्ष जोडणी करण्याचे तांत्रिक ज्ञान.
३. मल्टीमीटर प्राविण्य: व्होल्टेज, करंट आणि रेझिस्टन्स मोजण्यासाठी मल्टीमीटरच्या विविध मोड्सचा प्रभावी वापर.
४. ऊर्जा मापन: प्रत्यक्ष उपकरणाने वापरलेली वीज (Power/Energy) मोजण्याचे गणिती व प्रायोगिक कौशल्य.
५. फॉल्ट फाइंडिंग: खराब सोल्डरींग किंवा चुकीची जोडणी शोधून ती दुरुस्त करण्याचे कौशल्य.

१२. अतिरिक्त आवश्यक मुद्दे
फ्लक्सचे महत्त्व: फ्लक्समुळे धातूचा पृष्ठभाग स्वच्छ होतो आणि सोल्डर वायर सहज पसरते.
इलेक्ट्रिकल एनर्जी युनिट: घरगुती वापरासाठी ऊर्जा kWh (Kilo-Watt-Hour) मध्ये मोजली जाते, ज्याला आपण १ 'युनिट' म्हणतो.

१३. निष्कर्ष (Conclusion)
या ८ तासांच्या सरावातून आम्ही शिकलो की, कोणत्याही इलेक्ट्रिकल सर्किटची मजबुती ही चांगल्या सोल्डरींगवर अवलंबून असते. सिरीज सर्किटमध्ये व्होल्टेज विभागले जाते तर पॅरललमध्ये करंट विभागला जातो, हे मल्टीमीटरने प्रत्यक्ष मोजून सिद्ध झाले. या ज्ञानाचा उपयोग इलेक्ट्रॉनिक्स उपकरणांच्या दुरुस्तीत आणि वायरिंगमध्ये होतो.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more