Practical No. 45

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23

Practical No. 45. Identify the primary and secondary cells, common electrical accessories and their specification. (13 hrs) 

प्रात्यक्षिक क्र. ४५: प्राथमिक आणि माध्यमिक सेल, विद्युत ॲक्सेसरीज आणि त्यांचे स्पेसिफिकेशन ओळखणे
१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim )
१. प्राथमिक (Primary) आणि माध्यमिक (Secondary) सेल्समधील फरक प्रत्यक्ष पाहून आणि तपासून ओळखणे.
२. विविध विद्युत ॲक्सेसरीज (उदा. स्विच, सॉकेट, फ्यूज, होल्डर) ओळखणे.
३. सेल्सचे व्होल्टेज आणि माध्यमिक बॅटरीची 'स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी' (Specific Gravity) मोजणे.
४. इलेक्ट्रिकल ॲक्सेसरीजवरील तांत्रिक स्पेसिफिकेशन्स (Current/Voltage Rating) वाचून त्यांचा अर्थ समजून घेणे.
५. बॅटरीच्या टर्मिनल्सची (Positive/Negative) ओळख करून घेणे आणि त्यांचे सिरीज-पॅरलल परिणाम अभ्यासणे.

२. आकृती :-

३. तयारी (Preparation)
१. प्राथमिक सेल्स (उदा. झिंक-कार्बन) आणि रिचार्ज करण्यायोग्य बॅटरी (उदा. लिथियम-आयन, लेड-ऍसिड) एका ठिकाणी मांडून ठेवणे.
२. सर्व इलेक्ट्रिकल ॲक्सेसरीज धूळमुक्त आणि स्वच्छ असल्याची खात्री करणे जेणेकरून त्यावरील अक्षरे स्पष्ट वाचता येतील.
३. हायड्रोमीटर आणि मल्टीमीटरचे कॅलिब्रेशन तपासून घेणे.
४. बॅटरी चार्ज करण्यासाठी चार्जिंग युनिट तयार ठेवणे.
५. सेल्स आणि ॲक्सेसरीजसाठी माहिती तक्ता तयार करणे.

४. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment )
१. डिजिटल मल्टीमीटर: व्होल्टेज मोजण्यासाठी.
२. हायड्रोमीटर (Hydrometer): लेड-ऍसिड बॅटरीमधील इलेक्ट्रोलाइटची घनता मोजण्यासाठी.
३. इन्सुल्युलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायर आणि स्क्रू ड्रायव्हर सेट.
४. नियॉन टेस्टर: सप्लाय तपासण्यासाठी.
५. बॅटरी चार्जर: माध्यमिक सेल्स चार्ज करण्यासाठी.

५. कच्चा माल (Raw Material )
१. प्रायमरी सेल्स: १.५V पेन्सिल सेल (AA/AAA), ९V बॅटरी.
२. सेकंडरी सेल्स: लेड-ऍसिड बॅटरी (१२V), मोबाईलची लिथियम-आयन बॅटरी.
३. स्विचेस: वन-वे, टू-वे, बेल पुश.
४. सॉकेट्स आणि प्लग: ५A आणि १५A (3-pin).
५. फ्यूज: किट-कॅट फ्यूज किंवा कार्ट्रिज फ्यूज.

६. इतर आवश्यकता (Other Requirements )
१. डिस्टिल्ड वॉटर (Distilled Water) - बॅटरी टॉप-अपसाठी.
२. व्हॅसलीन किंवा पेट्रोलियम जेली - बॅटरी टर्मिनल्सवर लावण्यासाठी.
३. सॅंडपेपर - टर्मिनल्स स्वच्छ करण्यासाठी.
४. जुने कापड किंवा कापूस.
५. ॲक्सेसरीजचे मॅन्युफॅक्चरिंग कॅटलॉग.

७. सुरक्षा (Safety )
१. शॉर्ट सर्किट टाळा: बॅटरीचे पॉझिटिव्ह आणि निगेटिव्ह टर्मिनल्स कधीही एका वायरने थेट जोडू नका.
२. ऍसिडपासून सावध: लेड-ऍसिड बॅटरी हाताळताना डोळ्यांना गॉगल्स आणि हाताला हातमोजे वापरा.
३. स्विच रेटिंग: उपकरणाच्या लोडपेक्षा (Current) कमी रेटिंगचा स्विच कधीही वापरू नका.
४. डिस्पोजल: संपलेले प्रायमरी सेल्स कचऱ्यात न टाकता योग्य ठिकाणी रिसायकल करण्यासाठी द्या.
५. ओलावा: बॅटरी आणि इलेक्ट्रिकल ॲक्सेसरीज ओल्या जागी ठेवू नका.

८. कृती / कार्यपद्धती (Procedure )
१. सेल्स ओळख: सर्व सेल्सचे निरीक्षण करा; ज्यावर 'Do not recharge' लिहिले आहे ते प्रायमरी सेल्स ओळखा.
२. व्होल्टेज मापन: मल्टीमीटरने नवीन आणि जुन्या प्रायमरी सेल्सचे व्होल्टेज मोजा.
३. सेकंडरी सेल तपासणी: लेड-ऍसिड बॅटरीची स्थिती तपासा. व्होल्टेज आणि इलेक्ट्रोलाइटची पातळी पहा.
४. हायड्रोमीटर वाचन: हायड्रोमीटरने बॅटरीमधील ऍसिडची स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी मोजा (उदा. १.२५० ते १.२८० म्हणजे फुल चार्ज).
५. चार्जिंग सराव: सेकंडरी सेल चार्जरला जोडून चार्जिंग करंट आणि व्होल्टेजमधील बदल अनुभवा.
६. ॲक्सेसरीज निरीक्षण: विविध स्विचेस आणि सॉकेट्स घ्या आणि त्यांचे मागील भाग (Terminals) पहा.
७. स्पेसिफिकेशन वाचन: ॲक्सेसरीजवर लिहिलेले '5A, 250V' किंवा '15A, 250V' टिपून घ्या.
८. फ्यूज तपासणी: फ्यूजमधील वायरची जाडी आणि फ्यूज बेसची क्षमता तपासा.
९. होल्डर्स: बॅटन होल्डर, पेंडंट होल्डर आणि अँगल होल्डरमधील रचनेचा फरक पहा.
१०. तुलना: प्रायमरी आणि सेकंडरी सेल्सच्या उपयोगांची यादी तयार करा.

९. दक्षता (Precautions )
१. हायड्रोमीटर वापरताना काचेची नळी फुटणार नाही याची काळजी घ्या.
२. बॅटरी चार्जिंग चालू असताना आसपास विस्तव किंवा स्पार्किंग होणार नाही याची दक्षता घ्या (हायड्रोजन गॅसमुळे स्फोट होऊ शकतो).
३. स्विचेसचे स्क्रू जास्त घट्ट करू नका, अन्यथा प्लॅस्टिक बॉडीला तडा जाऊ शकतो.
४. मोजमाप करताना मल्टीमीटरच्या प्रोब्सची पोलॅरिटी अचूक लावा.
५. बॅटरी टर्मिनल्सवर गंज (Corrosion) असल्यास तो गरम पाण्याने किंवा सॅंडपेपरने स्वच्छ करा.
११. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained )
१. घटक ओळख: कामाच्या गरजेनुसार प्रायमरी आणि सेकंडरी बॅटरीमधील योग्य निवड करण्याचे कौशल्य.
२. मेंटेनन्स: लेड-ऍसिड बॅटरीची स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी मोजून तिची 'Health' ओळखण्याचे तांत्रिक ज्ञान.
३. स्पेसिफिकेशन निवड: लोडनुसार योग्य ॲक्सेसरीज (५A की १५A) निवडण्याचे व्यावहारिक कौशल्य.
४. मापन अचूकता: मल्टीमीटरच्या सहाय्याने सेल्सचे 'नो-लोड व्होल्टेज' मोजण्याचे कौशल्य.
५. सुरक्षित हाताळणी: रासायनिक ऊर्जा (Chemical Energy) साठवणाऱ्या उपकरणांच्या सुरक्षित वापराचे भान.

१२. अतिरिक्त आवश्यक मुद्दे
ॲम्पिअर-आवर (Ah) रेटिंग: सेकंडरी बॅटरीची क्षमता 'Ah' मध्ये मोजली जाते (उदा. १५० Ah), तर प्रायमरी सेलची 'mAh' मध्ये, हे समजून घेतले.
इनग्रेस प्रोटेक्शन (IP Rating): काही ॲक्सेसरीज वॉटरप्रूफ असतात, त्यांच्यावरील IP कोडचे महत्त्व अभ्यासले.

१३. निष्कर्ष (Conclusion)
या १३ तासांच्या प्रात्यक्षिकातून आम्ही शिकलो की, बॅटरी आणि ॲक्सेसरीज यांची योग्य निवड आणि देखभाल केल्यास सिस्टीमची कार्यक्षमता वाढते. प्रायमरी सेल्स वापरून फेकण्यासाठी असतात, तर सेकंडरी सेल्स हे दीर्घकालीन गुंतवणुकीसाठी असतात. तसेच, योग्य रेटिंगच्या ॲक्सेसरीज वापरल्यामुळे आगीचे धोके टाळता येतात.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more