Practical No. 48

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23

Practical No. 48. Testing of domestic appliances-Building layout assemble of small electrical circuits. (04 hrs) 

प्रात्यक्षिक क्र. ४८: घरगुती उपकरणांची चाचणी आणि इमारतीचा लेआउट व लहान इलेक्ट्रिकल सर्किटची जोडणी.

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim )
१. घरगुती विद्युत उपकरणांमधील (उदा. इस्तरी, हिटर) सामान्य दोष शोधण्यासाठी सिरीज टेस्ट लॅम्प आणि मल्टीमीटर वापरणे.
२. उपकरणांची कंटिन्युटी (Continuity) आणि बॉडी अर्थ/शॉर्ट (Body Short) चाचणी करणे.
३. घराच्या इलेक्ट्रिकल वायरिंग लेआउटचे वाचन आणि आराखडा तयार करण्यास शिकणे.
४. लाकडी किंवा पीव्हीसी बोर्डवर लहान इलेक्ट्रिकल सर्किट (उदा. एक दिवा, एक स्विच आणि एक सॉकेट) यशस्वीरित्या जोडणे.
५. विद्युत मंडळातील फेज आणि न्यूट्रल वायरची अचूक ओळख पटवणे.

२. आकृती :-
३. तयारी (Preparation )
१. उपकरणांच्या चाचणीसाठी सिरीज टेस्ट लॅम्प बोर्ड तयार असल्याची खात्री करणे.
२. ज्या खोलीचा लेआउट करायचा आहे, त्या ठिकाणचे मोजमाप घेऊन कच्चा आराखडा तयार करणे.
३. चाचणीसाठी असलेली उपकरणे (उदा. इस्तरी, टेबल फॅन) सप्लायपासून वेगळी करणे.
४. मल्टीमीटरमधील बॅटरी आणि 'बझर' मोड तपासून पाहणे.
५. वायरचे तुकडे आणि ॲक्सेसरीज (स्विचेस/होल्डर्स) सुस्थितीत असल्याची खात्री करणे.

४. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment )
१. सिरीज टेस्ट लॅम्प: उपकरणातील शॉर्ट सर्किट आणि ओपन सर्किट तपासण्यासाठी.
२. इन्सुलेटेड कॉम्बिनेशन प्लायर आणि वायर स्ट्रिपर.
३. डिजिटल मल्टीमीटर (DMM).
४. नियॉन टेस्टर: फेज सप्लाय तपासण्यासाठी.
५. स्क्रू ड्रायव्हर सेट: बोर्ड असेंबलीसाठी.

५. कच्चा माल (Raw Material )
१. दोषी/वापरण्यायोग्य उपकरणे: इस्तरी, हिटर किंवा इलेक्ट्रिक केटल.
२. वायर: १.० sq.mm (लाल, काळा आणि हिरवा).
३. स्विच आणि सॉकेट: ६ ॲम्पिअर.
४. बॅटन लॅम्प होल्डर आणि बल्ब (६०W/१००W).
५. पीव्हीसी गँग बॉक्स किंवा प्लायवूड बोर्ड.

६. इतर आवश्यकता (Other Requirements )
१. ग्राफ पेपर: लेआउट आराखडा काढण्यासाठी.
२. इन्सुलेशन टेप.
३. फ्युज वायर किंवा MCB (Miniature Circuit Breaker).
४. वायर क्लिप्स आणि स्क्रू.
५. इलेक्ट्रिकल सिम्बॉल चार्ट (चिन्हांच्या ओळखीसाठी).

७. सुरक्षा (Safety )
१. उपकरणाची बॉडी टेस्ट घेताना पायात रबरी चप्पल किंवा इन्सुलेटेड मॅटवर उभे राहावे.
२. उपकरणाचा दोष पूर्णपणे दूर झाल्याशिवाय त्याला थेट (Direct) सप्लाय देऊ नका; नेहमी आधी सिरीजमध्ये तपासा.
३. ओल्या हाताने किंवा ओलसर जमिनीवर काम करणे टाळा.
४. वायरच्या जोडावर (Joints) नेहमी दर्जेदार इन्सुलेशन टेप लावा.
५. सर्किटला सप्लाय देण्यापूर्वी शिक्षकांकडून किंवा तज्ज्ञांकडून कनेक्शन तपासून घ्या.

८. कृती / कार्यपद्धती (Procedure )
१. प्रथम दिलेल्या घरगुती उपकरणाचे बाह्य निरीक्षण करा (वायर तुटली आहे का, प्लग जळाला आहे का ते पहा).
२. सिरीज लॅम्प चाचणी: टेस्ट लॅम्पचे दोन प्रोब्स उपकरणाच्या प्लगच्या दोन पिन्सला लावा. बल्ब मंद लागल्यास उपकरण ठीक आहे.
३. बॉडी टेस्ट: एक प्रोब प्लगच्या पिनला आणि दुसरा उपकरणाच्या मेटल बॉडीला लावा. बल्ब लागल्यास उपकरण 'शॉर्ट' आहे.
४. लेआउट तयार करणे: खोलीतील लाइट, फॅन आणि प्लग पॉईंट्सची जागा निश्चित करून कागदावर नकाशा काढा.
५. सर्किट असेंब्ली: बोर्डवर स्विच, सॉकेट आणि होल्डरची मांडणी करा.
६. स्विच नेहमी फेज (Phase) वायरमध्ये जोडा.
७. सॉकेटच्या उजव्या बाजूला (L) फेज आणि डाव्या बाजूला (N) न्यूट्रल जोडा.
८. सॉकेटच्या वरील मोठ्या होलला अर्थिंग (Earth) वायर जोडा.
९. तयार केलेले लहान सर्किट मेन सप्लायला जोडून बल्ब आणि सॉकेटची कार्यक्षमता तपासा.
१०. सर्व निरीक्षणे दिलेल्या तक्त्यात नोंदवा.

९. दक्षता (Precautions )
१. सिरीज टेस्ट लॅम्पमध्ये नेहमी जास्त वॅटचा (६०W किंवा १००W) टंगस्टन बल्ब वापरा, एलईडी बल्ब वापरू नका.
२. वायरिंग करताना वायरचे इन्सुलेशन जास्त सोलू नका, जेणेकरून तारा उघड्या राहतील.
३. टर्मिनल्सचे स्क्रू घट्ट बसवा; सैल कनेक्शनमुळे उष्णता निर्माण होऊन आग लागू शकते.
४. लेआउट काढताना दरवाजा आणि खिडक्यांच्या जागा लक्षात घेऊन स्विचेसचे स्थान ठरवा.
५. मल्टीमीटरने रेझिस्टन्स मोजताना उपकरणाचा पॉवर सप्लाय पूर्णपणे बंद ठेवा.
ब) वायरिंग कलर कोड (Standard Color Code):
फेज (Phase): लाल (Red) किंवा तपकिरी.
न्यूट्रल (Neutral): काळा (Black) किंवा निळा.
अर्थ (Earth): हिरवा (Green) किंवा पिवळा.

११. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained )
१. दोष शोधणे (Diagnostic Skill): सिरीज लॅम्पच्या प्रकाशावरून उपकरणातील नेमका दोष ओळखण्याचे कौशल्य.
२. वाचन कौशल्य: इलेक्ट्रिकल लेआउट आणि चिन्हे (Symbols) समजून घेण्याचे तांत्रिक ज्ञान.
३. वायरिंग कौशल्य: बोर्डवर सुबक आणि सुरक्षित वायर जोडणी करण्याचे प्राविण्य.
४. मल्टीमीटर वापर: अचूक व्होल्टेज आणि रेझिस्टन्स मोजण्याचे कौशल्य.
५. नियोजन (Planning): इमारतीच्या संरचनेनुसार विद्युत बिंदूंची (Points) जागा ठरवण्याचे भान.

१२. अतिरिक्त आवश्यक मुद्दे
अर्थिंगचे महत्त्व: घरगुती उपकरणांमध्ये अर्थिंग नसल्यास बॉडी शॉर्ट झाल्यास युजरला जीवघेणा शॉक बसू शकतो, हे या प्रयोगातून पटले.

ऊर्जा बचत: लेआउटमध्ये एलईडी (LED) बल्ब आणि फॅनसाठी इलेक्ट्रॉनिक रेग्युलेटर वापरल्यास विजेची बचत होते, हा मुद्दा चर्चेत घेतला.

१३. निष्कर्ष (Conclusion)
या ४ तासांच्या सखोल सरावातून आम्ही शिकलो की, घरगुती उपकरणांची वेळोवेळी चाचणी केल्यास मोठे अपघात टाळता येतात. तसेच, इमारतीच्या योग्य लेआउट आणि वायरिंगमुळे घरातील विद्युत व्यवस्था अधिक सुरक्षित आणि सोयीस्कर होते.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more