Practical No. 49

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23

Practical No. 49. Constructional of calling bell (Electromagnet) Testing. (04 hrs) 

प्रात्यक्षिक क्र. ४९: कॉलिंग बेलची रचना (इलेक्ट्रोमॅग्नेट) आणि तिची चाचणी

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim )
१. विद्युत प्रवाहाच्या चुंबकीय परिणामाचा (Electromagnetism) प्रत्यक्ष अभ्यास करणे.
२. कॉलिंग बेलच्या विविध भागांची (उदा. कॉईल, आर्मेचर, गोंग) ओळख आणि रचना समजून घेणे.
३. इलेक्ट्रोमॅग्नेटचा वापर करून 'मेक अँड ब्रेक' (Make and Break) सर्किट कसे तयार होते, हे पाहणे.
४. कॉलिंग बेलची योग्य जोडणी (Assembly) आणि वायरिंग करण्याचे कौशल्य मिळवणे.
५. बेलमधील आवाजाची तीव्रता आणि हॅमरची हालचाल यांचे अचूक ट्यूनिंग करून चाचणी घेणे.

२. आकृती :-
३. तयारी (Preparation )
१. कॉलिंग बेलच्या सर्व सुट्या भागांची (Kit) यादी तपासून सर्व भाग उपलब्ध असल्याची खात्री करणे.
२. इलेक्ट्रोमॅग्नेट कॉईलचे इन्सुलेशन कोठेही खराब नाही ना, हे तपासून घेणे.
३. लाकडी किंवा प्लास्टिकचा बेस बोर्ड स्वच्छ करून मार्किंगसाठी तयार ठेवणे.
४. बॅटरी किंवा स्टेप-डाउन ट्रान्सफॉर्मरचा व्होल्टेज आउटपुट तपासून घेणे.
५. 'बँड गॅप' आणि 'कॉन्टॅक्ट स्क्रू' यांच्यातील अंतर मोजण्यासाठी फिलर गेज किंवा मोजपट्टी तयार ठेवणे.

४. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment )
१. इन्सुल्युलेटेड स्क्रू ड्रायव्हर: भाग फिक्स करण्यासाठी.
२. नोझ प्लायर: छोट्या तारा आणि स्प्रिंग हाताळण्यासाठी.
३. डिजिटल मल्टीमीटर: कॉईलची कंटिन्युटी (Continuity) तपासण्यासाठी.
४. वायर स्ट्रिपर: जोडणीसाठी वायर सोलण्यासाठी.
५. लहान हातोडी (Mallet): गोंगचे अंतर व्यवस्थित करण्यासाठी.

५. कच्चा माल (Raw Material )
१. इलेक्ट्रोमॅग्नेट कॉईल: दोन कॉइल्स असलेले संच.
२. सॉफ्ट आयर्न आर्मेचर: हॅमरसह.
३. मेटल गोंग (Gong): आवाजासाठी पितळी किंवा स्टीलची वाटी.
४. कॉन्टॅक्ट स्क्रू आणि स्प्रिंग.
५. बेल पुश स्विच आणि कनेक्टिंग वायर्स.

६. इतर आवश्यकता (Other Requirements )
१. स्टेप-डाउन ट्रान्सफॉर्मर (6V/12V): एसी सप्लाय असल्यास.
२. इन्सुलेशन टेप.
३. सॅंडपेपर: कॉन्टॅक्ट पॉइंट स्वच्छ करण्यासाठी.
४. लाकडी स्क्रू (Wood Screws): बेसवर भाग बसवण्यासाठी.
५. बॅटरी एलिमिनेटर (डीसी चाचणीसाठी).

७. सुरक्षा (Safety )
१. व्होल्टेज काळजी: एसी सप्लायवर थेट काम करू नका; नेहमी स्टेप-डाउन ट्रान्सफॉर्मर वापरा.
२. ओव्हरहिटिंग: बेल सलग जास्त वेळ वाजवू नका, यामुळे कॉईल जळू शकते.
३. इन्सुलेशन: वायर्सचे उघडे भाग एकमेकांना किंवा गोंगला स्पर्श करणार नाहीत याची दक्षता घ्या.
४. बोटांची सुरक्षा: हॅमर वाजत असताना बोटे त्यामध्ये घालू नका.
५. योग्य स्विच: नेहमी 'बेल पुश' स्विचच वापरा, जो सोडल्यावर आपोआप बंद होतो.

८. कृती / कार्यपद्धती (Procedure )
१. प्रथम इलेक्ट्रोमॅग्नेट कॉईल मल्टीमीटरने तपासून तिची कंटिन्युटी आणि रेझिस्टन्स नोंदवा.
२. लाकडी बेसवर इलेक्ट्रोमॅग्नेटला स्क्रूच्या सहाय्याने घट्ट बसवा.
३. आर्मेचरला (ज्याला हॅमर जोडलेला असतो) अशा प्रकारे बसवा की तो कॉईलच्या समोर सहज हालचाल करेल.
४. आर्मेचरच्या मागील बाजूस असलेल्या स्प्रिंगला कॉन्टॅक्ट स्क्रूच्या टोकाशी स्पर्श होईल असे सेट करा.
५. सर्किट डायग्रामनुसार वायरिंग करा: बॅटरीचा एक टोक स्विचला, स्विचचा दुसरा टोक कॉईलला आणि कॉईलचा दुसरा टोक कॉन्टॅक्ट स्क्रूला जोडा.
६. आर्मेचरला बॅटरीच्या दुसऱ्या टोकाशी जोडून 'क्लोज लूप' पूर्ण करा.
७. बेल पुश दाबल्यावर कॉईलमध्ये चुंबकत्व निर्माण होऊन ती आर्मेचरला खेचते का, हे पहा.
८. जेव्हा आर्मेचर खेचला जातो, तेव्हा कॉन्टॅक्ट स्क्रूचा संपर्क तुटून (Break) पुन्हा चुंबकत्व नाहीसे व्हायला हवे.
९. हॅमर गोंगवर आदळल्यावर निर्माण होणारा आवाज स्पष्ट येण्यासाठी गोंगचे अंतर कमी-जास्त करा.
१०. कॉन्टॅक्ट स्क्रूला अशा प्रकारे ट्यून करा की हॅमरची हालचाल जलद आणि सलग होईल.

९. दक्षता (Precautions )
१. कॉन्टॅक्ट स्क्रूच्या टोकावर कार्बन जमा झाल्यास तो सॅंडपेपरने स्वच्छ करा, अन्यथा स्पार्किंग होईल.
२. आर्मेचरची स्प्रिंग जास्त कडक किंवा जास्त सैल नसावी.
३. गोंग आणि हॅमरमध्ये साधारण १-२ मि.मी. अंतर ठेवावे.
४. सर्व कनेक्शन घट्ट असल्याची खात्री करा, जेणेकरून व्हायब्रेशनमुळे ते सुटणार नाहीत.
५. ट्रान्सफॉर्मर वापरत असल्यास त्याला प्रॉपर अर्थिंग द्या.
११. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained)
१. इलेक्ट्रोमॅग्नेट हाताळणी: विद्युत प्रवाहाद्वारे तात्पुरते चुंबक तयार करण्याचे तंत्र.
२. मेक अँड ब्रेक मेकॅनिझम: सर्किट आपोआप चालू-बंद होण्याच्या सिद्धांताचा व्यावहारिक सराव.
३. ट्युनिंग कौशल्य: स्क्रू आणि स्प्रिंगच्या सहाय्याने आवाजाची लय सेट करण्याचे कौशल्य.
४. सर्किट जोडणी: मालिका जोडणीत (Series) स्विच आणि लोड जोडण्याचे ज्ञान.
५. दोषांचे निवारण: बेल न वाजल्यास किंवा फक्त 'हमिंंग' आवाज आल्यास नेमका दोष शोधण्याचे कौशल्य.

१२. अतिरिक्त आवश्यक मुद्दे
एसी विरुद्ध डीसी बेल: डीसी बेलमध्ये केवळ इलेक्ट्रोमॅग्नेट वापरला जातो, तर एसी बेलमध्ये सप्लायची फ्रिक्वेन्सी (५० Hz) हॅमरच्या हालचालीसाठी मदत करते.

ट्रान्सफॉर्मर सिलेक्शन: कॉलिंग बेलसाठी सहसा ६V किंवा १२V चा 'बेल ट्रान्सफॉर्मर' वापरला जातो, जो सुरक्षेच्या दृष्टीने उत्तम असतो.

१३. निष्कर्ष (Conclusion)
या ४ तासांच्या प्रात्यक्षिकातून आम्ही शिकलो की, जेव्हा कॉईलमधून वीज वाहते तेव्हा ती तात्पुरते चुंबक बनते. याच शक्तीचा वापर करून आर्मेचर खेचला जातो आणि गोंगवर आघात होतो. 'मेक अँड ब्रेक' पद्धतीमुळे ही प्रक्रिया वारंवार घडते आणि आपल्याला बेलचा सलग आवाज येतो.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more