Practical No. 50

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23

Practical No. 50. Rewinding of electromagnet identification of DC generator. (05 hrs) 

प्रात्यक्षिक क्र. ५०: इलेक्ट्रोमॅग्नेटचे रिव्हाइंडिंग आणि डीसी जनरेटरची ओळख.

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim )
१. डीसी जनरेटरच्या विविध भागांची (उदा. योक, पोल, आर्मेचर, कम्युटेटर) प्रत्यक्ष ओळख करून घेणे.
२. जनरेटरमधील इलेक्ट्रोमॅग्नेट (Field Coil) जळण्याचे किंवा निकामी होण्याचे कारण शोधणे.
३. सुपर इनॅमल्ड कॉपर वायरचा वापर करून इलेक्ट्रोमॅग्नेटचे पद्धतशीर 'रिव्हाइंडिंग' (Rewinding) करणे.
४. वाइंडिंग करताना वायरचा गेज (SWG) आणि आवश्यक टर्न्सची संख्या मोजण्याचे तंत्र शिकणे.
५. रिव्हाइंडिंग पूर्ण झाल्यावर कॉईलचे इन्सुलेशन आणि कंटिन्यूटी (Continuity) तपासणे.

२. आकृती :-
३. तयारी (Preparation )
१. जनरेटरचा जुना वाइंडिंग डेटा (वायरचा गेज, टर्न्सची संख्या, कॉईलचे वजन) डायरीमध्ये नोंदवून घेणे.
२. पोल कोअर (Pole Core) वरील जुने इन्सुलेशन आणि गंज सॅंडपेपरने घासून पूर्णपणे स्वच्छ करणे.
३. वाइंडिंग मशीन योग्य उंचीवर आणि मजबूतपणे फिक्स केल्याची खात्री करणे.
४. नवीन वाइंडिंगसाठी लागणाऱ्या सुपर इनॅमल्ड वायरचा गेज मायक्रोमीटरने तपासून घेणे.
५. इन्सुलेशन पेपर आणि व्हार्निश तयार ठेवणे.

४. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment )
१. मॅन्युअल कॉईल वाइंडिंग मशीन: वायर गुंडाळण्यासाठी.
२. मायक्रोमीटर किंवा SWG गेज: वायरचा व्यास मोजण्यासाठी.
३. डिजिटल मल्टीमीटर: कंटिन्यूटी आणि रेझिस्टन्स तपासण्यासाठी.
४. लाकडी हातोडी (Mallet): कॉईलला योग्य आकार देण्यासाठी.
५. स्क्रू ड्रायव्हर आणि स्पॅनर सेट: जनरेटरचे भाग उघडण्यासाठी.

५. कच्चा माल (Raw Material )
१. सुपर इनॅमल्ड कॉपर वायर (SECW): डेटा नुसार योग्य गेजची.
२. इन्सुलेशन पेपर (Nomex किंवा Leatheroid): कोअर कव्हर करण्यासाठी.
३. कॉटन टेप (Cotton Tape): कॉईल बांधण्यासाठी.
४. इन्सुलेटिंग व्हार्निश: वाइंडिंगला मजबुती देण्यासाठी.
५. फायबर स्लीव्हज: वायरच्या टोकांना (Leading wires) संरक्षणासाठी.

६. इतर आवश्यकता (Other Requirements )
१. सोल्डरींग आयर्न आणि सोल्डर वायर.
२. स्वच्छ कापूस किंवा कापड.
३. थिनर (साफसफाईसाठी).
४. वायर कटर आणि स्ट्रिपर.
५. मार्कर पेन (टोकांना लेबल करण्यासाठी).

७. सुरक्षा (Safety )
१. वायर गुंडाळताना ती हाताला घासून जखम होणार नाही याची काळजी घ्या; शक्य असल्यास हातमोजे वापरा.
२. इनॅमल्ड वायरवर ओरखडे (Scratches) पडणार नाहीत याची दक्षता घ्या, अन्यथा इन्सुलेशन निकामी होईल.
३. वाइंडिंग मशीन वेगाने फिरवू नका, वायर तुटण्याची शक्यता असते.
४. व्हार्निशचा वास उग्र असतो, म्हणून काम हवेशीर जागी करा.
५. जनरेटरचे पोल कोअर हाताळताना त्यांच्या धारदार कडांपासून (Sharp edges) सावध राहा.

८. कृती / कार्यपद्धती (Procedure )
१. प्रथम डीसी जनरेटरच्या बॉडीवरून (Yoke) पोल कोअर आणि खराब झालेली कॉईल वेगळी करा.
२. जुन्या कॉईलमधील वायरचे वेढे (Turns) मोजा आणि वायरचा गेज (SWG) मायक्रोमीटरने तपासून घ्या.
३. पोल कोअरच्या आकाराचा 'फॉर्मर' (Former) वाइंडिंग मशीनवर बसवा.
४. पोल कोअरवर लेदरॉईड पेपरचे लेयर देऊन व्यवस्थित इन्सुलेशन करा.
५. नवीन वायरचे एक टोक स्लीव्ह लावून बाहेर काढा आणि मशीन फिरवून वाइंडिंग सुरू करा.
६. प्रत्येक लेयरच्या शेवटी वायर एकसमान आणि घट्ट बसली आहे का, याची खात्री करा.
७. आवश्यक टर्न्स पूर्ण झाल्यावर दुसरे टोक बाहेर काढून कॉईल मशीनवरून वेगळी करा.
८. कॉईलला कॉटन टेपने अशा प्रकारे बांधा की तिचा आकार स्थिर राहील.
९. मल्टीमीटरने कॉईलची 'ओपन सर्किट' आणि 'अर्थ टेस्ट' (Body Short) करून पहा.
१०. सर्व काही ठीक असल्यास कॉईलवर व्हार्निश लावून ती पूर्णपणे कोरडी होऊ द्या आणि नंतर जनरेटरमध्ये पुन्हा बसवा.

९. दक्षता (Precautions )
१. वाइंडिंग करताना वायरमध्ये कुठेही गाठ (Kink) पडणार नाही याची काळजी घ्या.
२. कॉईलचे दोन्ही टोके (Start and End) स्पष्ट दिसतील अशा प्रकारे बाहेर काढा.
३. व्हार्निश पूर्णपणे वाळल्याशिवाय कॉईलला सप्लाय देऊन टेस्टिंग करू नका.
४. वाइंडिंग मशीनचे काउंटर (Counter) व्यवस्थित शून्यावर सेट करा.
५. पोल बसवताना चुंबकीय पोलॅरिटी (N-S) योग्य राहील याची पुन्हा खात्री करा.
११. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained )
१. डीसी जनरेटर ओळख: जनरेटरच्या अंतर्गत भागांची नावे आणि त्यांचे कार्य समजण्याचे तांत्रिक कौशल्य.
२. मायक्रोमीटर वापर: अत्यंत पातळ वायरची जाडी अचूक मोजण्याचे कौशल्य.
३. वाइंडिंग तंत्र: मॅन्युअल मशीनवर एकावर एक लेयर देऊन सुबक कॉईल तयार करण्याचे प्राविण्य.
४. इन्सुलेशन पद्धत: पदार्थाचे योग्य प्रकारे इन्सुलेशन करून गळती (Leakage) टाळण्याचे ज्ञान.
५. चाचणी आणि दुरुस्ती: खराब वाइंडिंग ओळखून ती पुन्हा कार्यान्वित करण्याचे व्यावसायिक कौशल्य.

१२. अतिरिक्त आवश्यक मुद्दे
कम्युटेटरची स्वच्छता: जनरेटर उघडलेला असतानाच त्याच्या कम्युटेटर सेगमेंटमधील कार्बन कचरा साफ करणे आवश्यक आहे.
व्हार्निश बेकिंग: व्हार्निश लावलेली कॉईल जर थोडा वेळ बल्बच्या उजेडात (उष्णतेत) ठेवली तर ती जास्त मजबूत होते.

१३. निष्कर्ष (Conclusion)
या ५ तासांच्या प्रात्यक्षिकातून आम्ही शिकलो की, डीसी जनरेटरमधील इलेक्ट्रोमॅग्नेट हा त्याचा मुख्य आधार आहे. रिव्हाइंडिंग अचूक केल्यास जनरेटर पुन्हा पूर्वीसारखा कार्य करू शकतो. चुंबकीय क्षेत्राच्या निर्मितीसाठी वाइंडिंगमधील वेढे आणि वायरचा गेज किती महत्त्वाचा असतो, हे यातून प्रत्यक्ष अनुभवायला मिळाले.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more