Practical No. 51

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23

Practical No. 51. Use of Ohmmeter and merger. (04 hrs) 

प्रात्यक्षिक क्र. ५१: ओहममीटर आणि मेगरचा वापर (Use of Ohmmeter and Megger)

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim )
१. ओहममीटरच्या सहाय्याने विविध इलेक्ट्रिकल घटकांचा रेझिस्टन्स मोजणे.
२. मेगर (इन्सुलेशन टेस्टर) वापरून वायरिंग किंवा मोटारच्या इन्सुलेशनचा दर्जा तपासणे.
३. कमी रेझिस्टन्स (ओहममीटर) आणि उच्च रेझिस्टन्स (मेगर) मधील वापराचा फरक समजून घेणे.
४. मेगरद्वारे 'अर्थ टेस्ट' (Earth Test) आणि 'शॉर्ट सर्किट टेस्ट' (Short Circuit Test) करणे शिकणे.
५. ॲनालॉग आणि डिजिटल मेगरचे वाचन (Reading) अचूकपणे घेणे.

२. आकृती :-
३. तयारी (Preparation )
१. ज्या उपकरणाची चाचणी करायची आहे, त्याचा वीज पुरवठा (Power Supply) पूर्णपणे बंद करणे.
२. मेगरचे हँडल फिरवून किंवा बॅटरी तपासून तो कार्यरत असल्याची खात्री करणे.
३. ओहममीटरचे 'झिरो ॲडजस्टमेंट' (Zero Adjustment) तपासून पाहणे.
४. चाचणी करायच्या वायर्स किंवा टर्मिनल्सवरील गंज सॅंडपेपरने काढून टाकणे.
५. उपकरणांचे मॅन्युअल वाचून त्यांच्या कमाल व्होल्टेज रेटिंगची माहिती घेणे.

४. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment )
१. मल्टीमीटर (ओहममीटर मोड): कमी रेझिस्टन्ससाठी.
२. मेगर (Hand-driven किंवा Electronic): ५००V किंवा १०००V क्षमतेचा.
३. इन्सुलेटेड प्रोब्स आणि लीड्स: लांब आणि सुरक्षित वायर्स.
४. सॅंडपेपर: जॉइंट्स स्वच्छ करण्यासाठी.
५. इन्सुलेटेड स्क्रू ड्रायव्हर: टर्मिनल्स उघडण्यासाठी.

५. कच्चा माल (Raw Material )
१. विविध रेझिस्टर्स: ५० Ω ते ५० kΩ पर्यंतचे.
२. इन्सुलेटेड केबलचे तुकडे: चाचणीसाठी.
३. पाणी (Moisture Test साठी): ओल्या इन्सुलेशनचा परिणाम पाहण्यासाठी.
४. जुन्या इलेक्ट्रिक इस्तरी किंवा मोटर: इन्सुलेशन टेस्टसाठी.
५. स्वच्छ कापड: धूळ पुसण्यासाठी.

६. इतर आवश्यकता (Other Requirements )
१. सुरक्षिततेसाठी रबरी मॅट.
२. चाचणी अहवाल (Test Report) तयार करण्यासाठी फॉरमॅट.
३. बॅटरी सेल्स (डिजिटल मेगर असल्यास).
४. अर्थिंग वायरचा तुकडा.
५. व्हॅल्यू चार्ट (मानक इन्सुलेशन रेझिस्टन्स मूल्ये).

७. सुरक्षा (Safety )
१. मेगरचा शॉक: मेगरचे हँडल फिरवत असताना त्याच्या उघड्या प्रोब्सला स्पर्श करू नका; ५००V-१०००V चा धक्का बसू शकतो.
२. डिस्चार्ज: मेगरने चाचणी केल्यानंतर सर्किटमध्ये 'कॅपॅसिटन्स चार्ज' राहतो, तो वायर जमिनीला लावून डिस्चार्ज करा.
३. लाईव्ह सर्किट: कधीही चालू (Live) वायरला ओहममीटर जोडू नका, यामुळे मीटर जळू शकते.
४. इन्सुलेशन: मेगरच्या लीड्सचे इन्सुलेशन उत्तम दर्जाचे असावे.
५. इलेक्ट्रॉनिक घटक: मेगरने पीसीबी (PCB) किंवा सेन्सिटिव्ह इलेक्ट्रॉनिक घटक तपासू नका, ते हाय व्होल्टेजमुळे खराब होतील.

८. कृती / कार्यपद्धती (Procedure )
१. प्रथम मल्टीमीटर 'Ω' (ओहम) मोडवर सेट करा आणि दोन प्रोब्स एकमेकांना लावून '०' रीडिंग तपासा.
२. दिलेल्या रेझिस्टरच्या दोन टोकांना प्रोब्स लावून त्याचे मूल्य नोंदवा.
३. मेगर चाचणी: मेगरचे दोन प्रोब्स एकमेकांना लावून हँडल हळू फिरवा; काटा '०' कडे जातो का ते पहा.
४. प्रोब्स एकमेकांपासून लांब ठेवून हँडल फिरवा; काटा '∞' (Infinity) कडे जातो का ते तपासा.
५. इन्सुलेशन टेस्ट: मेगरचे एक टोक मोटरच्या वाइंडिंगला आणि दुसरे टोक मोटरच्या बॉडीला (Metal frame) जोडा.
६. मेगरचे हँडल ठराविक गतीने (१६० RPM) फिरवा आणि स्केलवरील रीडिंग मेगा-ओहम (MΩ) मध्ये नोंदवा.
७. जर रीडिंग १ MΩ पेक्षा कमी असेल, तर इन्सुलेशन कमकुवत आहे असे समजावे.
८. कंटिन्युटी टेस्ट: मेगर किंवा ओहममीटरने वायरचे दोन टोके तपासून वायर मध्ये तुटलेली नाही ना, याची खात्री करा.
९. ओल्या वायरचा इन्सुलेशन रेझिस्टन्स मोजून कोरड्या वायरच्या रीडिंगशी तुलना करा.
१०. सर्व मिळालेली मूल्ये तांत्रिक तक्त्यात लिहा.

९. दक्षता (Precautions )
१. ओहममीटर वापरताना बॅटरीच्या पोलॅरिटीची काळजी घ्या (ॲनालॉग असल्यास).
२. मेगर वापरताना आसपासच्या व्यक्तींना उपकरणाला स्पर्श करू देऊ नका.
३. वाचन घेताना डोळ्यांची पातळी काट्यासमोर (Parallax error टाळण्यासाठी) ठेवा.
४. मेगरचे हँडल फिरवताना अचानक हिसका देऊ नका, लयबद्ध गतीने फिरवा.
५. काम पूर्ण झाल्यावर ओहममीटर 'OFF' मोडवर ठेवा जेणेकरून बॅटरी उतरणार नाही.

११. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained )
१. योग्य उपकरणाची निवड: कमी आणि उच्च रोध मोजण्यासाठी अचूक मीटर निवडण्याचे कौशल्य.
२. मेगर हँडलिंग: हाय व्होल्टेज जनरेट करणाऱ्या मेगरचा सुरक्षित वापर करण्याचे तंत्र.
३. इन्सुलेशन दर्जा ओळख: रीडिंगवरून उपकरणाची सुरक्षा पातळी ठरवण्याचे ज्ञान.
४. सर्किट ट्रबलशूटिंग: वायरिंगमधील गुंतागुंतीचे दोष (Faults) शोधण्याचे प्राविण्य.
५. अचूक मापन: MΩ आणि kΩ मधील फरक ओळखून मोजमाप घेण्याचे कौशल्य.

१२. अतिरिक्त आवश्यक मुद्दे
तापमानाचा परिणाम: तापमान वाढल्यास इन्सुलेशन रेझिस्टन्स कमी होतो, हे महत्त्वाचे निरीक्षण नोंदवले.
डिजिटल मेगर: आधुनिक डिजिटल मेगरमध्ये बटण दाबताच रीडिंग दिसते, जे हँडल-ड्रिव्हन मेगरपेक्षा अधिक सोयीचे आहे, याची माहिती घेतली.

१३. निष्कर्ष (Conclusion)
या ४ तासांच्या सरावातून आम्ही शिकलो की, कोणत्याही इलेक्ट्रिकल उपकरणाची सुरक्षा ही त्याच्या इन्सुलेशन रेझिस्टन्सवर अवलंबून असते. ओहममीटर सामान्य सर्किट तपासणीसाठी वापरला जातो, तर मेगर हा उपकरणाचा 'फिटनेस' तपासण्यासाठी अनिवार्य आहे.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more