Practical No. 52

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23

Practical No. 52. Demonstration and Reading of Electrical Measuring Instruments. (04 hrs) 

प्रात्यक्षिक क्र. ५२: विद्युत मापक उपकरणांचे प्रात्यक्षिक आणि वाचन (Demonstration and Reading of Electrical Measuring Instruments)

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim )
१. विविध विद्युत मापक उपकरणांची (उदा. व्होल्टमीटर, ॲमिटर, वॅटमीटर) रचना आणि कार्य समजून घेणे.
२. ॲनालॉग उपकरणांच्या स्केलवरील 'लीस्ट काउंट' (Least Count) काढण्यास शिकणे.
३. उपकरणांची सर्किटमध्ये जोडणी करण्याची अचूक पद्धत (Series/Parallel) आत्मसात करणे.
४. मोजमाप घेताना होणाऱ्या 'पॅरलॅक्स एरर' (Parallax Error) बद्दल माहिती घेणे आणि ती टाळणे.
५. विद्युत राशींचे (V, I, P) प्रत्यक्ष वाचन घेऊन त्यांची नोंद करणे.

२. आकृती :-
३. तयारी (Preparation )
१. सर्व मापक उपकरणे स्वच्छ करून टेबलवर मांडून ठेवणे.
२. उपकरणांचे काचेचे कव्हर व्यवस्थित असल्याची आणि काटा (Pointer) शून्यावर असल्याची खात्री करणे.
३. उपकरणांच्या मागील बाजूस असलेल्या टर्मिनल्सचे स्क्रू तपासून पाहणे.
४. चाचणीसाठी आवश्यक असलेला लोड (उदा. लॅम्प बँक) तयार ठेवणे.
५. वाचनाची नोंद करण्यासाठी निरीक्षण तक्ता (Observation Table) तयार करणे.

४. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment )
१. व्होल्टमीटर (AC/DC): व्होल्टेज मोजण्यासाठी.
२. ॲमिटर (Ammeter): करंट मोजण्यासाठी.
३. वॅटमीटर (Wattmeter): पॉवर (वॅटेज) मोजण्यासाठी.
४. फ्रीक्वेन्सी मीटर (Frequency Meter): वारंवारता मोजण्यासाठी.
५. एनर्जी मीटर (Energy Meter): वापरलेली वीज मोजण्यासाठी.

५. कच्चा माल (Raw Material )
१. लॅम्प लोड (Lamp Load): १००W चे ३-४ बल्ब.
२. कनेक्टिंग वायर्स: १.५ sq.mm क्षमतेच्या.
३. मेन स्विच (DPIC): सप्लाय नियंत्रणासाठी.
४. इन्सुलेशन टेप.
५. बॅटरी (DC चाचणी असल्यास).

६. इतर आवश्यकता (Other Requirements )
१. व्हॅरिअॅक (Variac): व्होल्टेज कमी-जास्त करून रीडिंग तपासण्यासाठी.
२. स्टॉप वॉच: एनर्जी मीटरच्या चाचणीसाठी.
३. युजर मॅन्युअल: उपकरणांच्या क्षमतेची माहिती घेण्यासाठी.
४. मल्टिप्लायिंग फॅक्टर चार्ट (वॅटमीटरसाठी).
५. स्वच्छ कोरडा रुमाल.

७. सुरक्षा (Safety )
१. रेंज निवड: मोजल्या जाणाऱ्या राशीच्या अंदाजित मूल्यापेक्षा जास्त रेंजचे मीटर निवडा.
२. जोडणी तपासणी: सर्किटला सप्लाय देण्यापूर्वी सर्व जोडण्या (Connections) घट्ट असल्याची खात्री करा.
३. ॲमिटरची सुरक्षा: ॲमिटर कधीही सप्लायच्या समांतर (Parallel) जोडू नका, तो जळू शकतो.
४. ओले हात: वीज प्रवाह चालू असताना किंवा ओल्या हाताने उपकरणांच्या टर्मिनल्सना स्पर्श करू नका.
५. इन्सुलेटेड टूल्स: काम करताना नेहमी इन्सुलेटेड टूल्स आणि पायात रबरी बूट वापरा.

८. कृती / कार्यपद्धती (Procedure )
१. प्रथम उपलब्ध असलेल्या सर्व उपकरणांची यादी करा आणि त्यांचे प्रकार (MI/MC) ओळखा.
२. प्रत्येक उपकरणाचा 'लीस्ट काउंट' (एका लहान घराचे मूल्य) काढा.
३. व्होल्टेज मापन: व्होल्टमीटर लोडच्या समांतर जोडा आणि सप्लाय व्होल्टेजची नोंद करा.
४. करंट मापन: ॲमिटर लोडच्या सिरीजमध्ये जोडा आणि प्रवाहाची नोंद करा.
५. वॅटमीटर जोडणी: वॅटमीटरचे करंट कॉईल (CC) सिरीजमध्ये आणि प्रेशर कॉईल (PC) समांतर जोडा.
६. व्हॅरिअॅकच्या सहाय्याने व्होल्टेज हळूहळू बदला आणि इतर मीटर्सच्या काट्यांच्या हालचालीचे निरीक्षण करा.
७. काट्याचे वाचन घेताना आपली नजर काट्याच्या अगदी समोर (९० अंशात) ठेवा.
८. वेगवेगळ्या लोडवर (उदा. १ बल्ब, २ बल्ब) उपकरणांची रीडिंग्ज तपासा.
९. वॅटमीटरच्या रीडिंगला त्याच्या 'मल्टिप्लायिंग फॅक्टर'ने गुणून अचूक पॉवर काढा.
१०. सर्व वाचनांची निरीक्षण तक्त्यात नोंद करा आणि त्यांची तुलना करा.

९. दक्षता (Precautions )
१. ॲनालॉग मीटरमध्ये काटा शून्य रीडिंगवर नसेल तर 'झिरो ॲडजस्टर' स्क्रूने तो सेट करा.
२. उपकरणांना हादरे (Jerks) बसणार नाहीत याची काळजी घ्या, यामुळे त्यांची अचूकता बिघडते.
३. मीटरच्या कमाल मर्यादेपेक्षा (Full Scale Deflection) जास्त व्होल्टेज/करंट देऊ नका.
४. मीटर उभ्या किंवा आडव्या (जसे त्यावर चिन्हांकित आहे तसे) स्थितीतच ठेवा.
५. वाचन घेताना घाई करू नका, काटा स्थिर झाल्यावरच नोंद करा.
११. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained )
१. मीटर निवड: राशीनुसार आणि क्षमतेनुसार योग्य मीटर निवडण्याचे कौशल्य.
२. अचूक वाचन: ॲनालॉग स्केलवरील सूक्ष्म विभागांचे मूल्य काढण्याचे तांत्रिक ज्ञान.
३. सर्किट असेंब्ली: व्होल्टमीटर आणि ॲमिटरची व्यावसायिक पद्धतीने जोडणी करण्याचे प्राविण्य.
४. त्रुटी शोधणे: मोजमापातील मानवी आणि तांत्रिक चुका ओळखून त्या दुरुस्त करण्याचे कौशल्य.
५. डेटा ॲनॅलिसिस: V×I चा गुणाकार वॅटमीटरच्या रीडिंगशी जुळतो का, हे पडताळण्याचे कौशल्य.

१२. अतिरिक्त आवश्यक मुद्दे
MI आणि MC उपकरणांमधील फरक: 'मूव्हिंग आयर्न' (MI) उपकरणे AC/DC दोन्हीवर चालतात, तर 'मूव्हिंग कॉईल' (MC) फक्त DC वर चालतात, हे चिन्हावरून ( /−) ओळखले.

कॅलिब्रेशन: उपकरणांची अचूकता टिकवण्यासाठी त्यांना ठराविक काळानंतर प्रमाणित मीटरशी तपासावे लागते, याला 'कॅलिब्रेशन' म्हणतात.

१३. निष्कर्ष (Conclusion)
या ४ तासांच्या सरावातून आम्ही शिकलो की, विद्युत उपकरणांचे अचूक वाचन घेतल्याशिवाय कोणत्याही सिस्टीमचे विश्लेषण करता येत नाही. उपकरणांची योग्य जोडणी आणि स्केलचे ज्ञान यामुळे वीज वापर आणि दोषांचे अचूक निदान करणे शक्य होते..

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more