Practical No. 53

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23

Practical No. 53. Testing of active & passive component with suitable meters like Ammeter, Voltmeter & Multimeter. (08 hrs)

प्रात्यक्षिक क्र. ५३: ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह घटकांची विविध मीटर्सच्या (Ammeter, Voltmeter, Multimeter) सहाय्याने चाचणी करणे.

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim )
१. ॲक्टिव्ह (Active) आणि पॅसिव्ह (Passive) घटकांमधील मूलभूत फरक प्रायोगिकरित्या समजून घेणे.
२. मल्टीमीटरच्या सहाय्याने रेझिस्टर, कॅपॅसिटर आणि इंडक्टर (Passive) यांची मूल्ये मोजणे.
३. डायोड आणि ट्रान्झिस्टर (Active) सारख्या सेमीकंडक्टर घटकांची कार्यक्षमता तपासणे.
४. ओहमच्या नियमाचा वापर करून पॅसिव्ह घटकांमधील व्होल्टेज ड्रॉप आणि करंट मोजणे.
५. घटक खराब (Defective) आहे की चांगला (Healthy), हे ओळखण्याचे कौशल्य मिळवणे.

२. आकृती :-
३. तयारी (Preparation )
१. सर्व ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह घटक एका ट्रेमध्ये व्यवस्थित निवडून ठेवणे.
२. डिजिटल मल्टीमीटरची बॅटरी आणि प्रोब्स (Probes) सुस्थितीत असल्याची खात्री करणे.
३. घटकांच्या डेटाशीटवरून त्यांच्या पिन कॉन्फिगरेशनची (उदा. Transistor E-B-C) माहिती घेणे.
४. ॲनालॉग मीटर्सचे झिरो सेटिंग तपासून घेणे.
५. प्रयोगासाठी लागणारा डीसी पॉवर सप्लाय किंवा बॅटरी तयार ठेवणे.

४. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment )
१. डिजिटल मल्टीमीटर (DMM): अष्टपैलू चाचणीसाठी.
२. डी.सी. व्होल्टमीटर (०-३०V): व्होल्टेज मोजण्यासाठी.
३. डी.सी. ॲमिटर / मिली-ॲमिटर: करंट मोजण्यासाठी.
४. व्हेरिअबल डी.सी. पॉवर सप्लाय: घटकांना ऊर्जा देण्यासाठी.
५. ब्रेडबोर्ड (Breadboard): तात्पुरत्या जोडणीसाठी.

५. कच्चा माल (Raw Material )
१. पॅसिव्ह घटक: विविध रेझिस्टर्स, कॅपॅसिटर्स आणि इंडक्टर कॉइल्स.
२. ॲक्टिव्ह घटक: पी-एन जंक्शन डायोड (उदा. IN4007), ट्रान्झिस्टर्स (BC547).
३. एलईडी (LED): आउटपुट इंडिकेटर म्हणून.
४. कनेक्टिंग वायर्स: सिंगल कोअर वायर्स.
५. सोल्डर वायर आणि फ्लक्स (गरज भासल्यास).

६. इतर आवश्यकता (Other Requirements )
१. कम्पोनंट टेस्टर: अधिक अचूक चाचणीसाठी.
२. मॅग्निफाईंग ग्लास: घटकांवरील कोड वाचण्यासाठी.
३. रेझिस्टन्स कलर कोड चार्ट.
४. इन्सुलेशन टेप किंवा स्लीव्हज.
5. स्वच्छ कापूस आणि अल्कोहोल (टर्मिनल्स स्वच्छ करण्यासाठी).

७. सुरक्षा (Safety )
१. पोलॅरिटीची काळजी: इलेक्ट्रोलाइटिक कॅपॅसिटर आणि डायोड जोडताना त्यांची पोलॅरिटी (+/-) आवर्जून तपासा.
२. करंट मर्यादा: ॲमिटर नेहमी लोडच्या सिरीजमध्येच जोडा; थेट सप्लायला लावल्यास मीटर जळू शकते.
३. व्होल्टेज रेटिंग: घटकाच्या कमाल व्होल्टेज क्षमतेपेक्षा जास्त व्होल्टेज देऊ नका.
४. डिस्चार्ज: मोठा कॅपॅसिटर तपासण्यापूर्वी तो रेझिस्टरच्या सहाय्याने डिस्चार्ज करा.
५. सप्लाय बंद: सर्किटमध्ये घटक बसवताना किंवा काढताना नेहमी पॉवर सप्लाय बंद ठेवा.

८. कृती / कार्यपद्धती (Procedure )
१. रेझिस्टर चाचणी: मल्टीमीटर ओहम (Ω) रेंजवर ठेवा आणि रेझिस्टरचे मूल्य मोजून कलर कोडशी तुलना करा.
२. कॅपॅसिटर चाचणी: मल्टीमीटर 'कॅपॅसिटन्स' मोडवर ठेवून फॅरड (μF) मध्ये मूल्य मोजा.
३. डायोड चाचणी (Forward Bias): डायोडच्या ॲनोडला लाल आणि कॅथोडला काळा प्रोब लावा; मल्टीमीटरवर व्होल्टेज ड्रॉप (सुमारे ०.७V) दिसेल.
४. डायोड चाचणी (Reverse Bias): प्रोब्स उलट करा; मल्टीमीटर 'OL' (Open Loop) दाखवेल. याचा अर्थ डायोड चांगला आहे.
५. ट्रान्झिस्टर चाचणी: मल्टीमीटर 'hFE' किंवा डायोड मोडवर ठेवून बेस, एमिटर आणि कलेक्टरमधील जंक्शन्स तपासा.
६. व्होल्टेज मोजणे: सर्किट सुरू करा आणि व्होल्टमीटर समांतर जोडून घटकावरील व्होल्टेज ड्रॉप मोजा.
७. करंट मोजणे: ॲमिटर सिरीजमध्ये जोडून सर्किटमधून वाहणारा करंट नोंदवा.
८. इंडक्टर चाचणी: इंडक्टरची कंटिन्यूटी आणि त्याचा रेझिस्टन्स मोजा.
९. दोष शोधणे: जर एखादा घटक दोन्ही बाजूंनी शून्य रेझिस्टन्स दाखवत असेल, तर तो 'Short' आहे असे समजा.
१०. सर्व निरीक्षणे खालील तांत्रिक तक्त्यात नोंदवा.

९. दक्षता (Precautions )
१. मापन घेताना प्रोब्सच्या धातूच्या भागाला स्पर्श करू नका, कारण शरीराचा रेझिस्टन्स रीडिंग बदलू शकतो.
२. सेमीकंडक्टर घटक हाताळताना स्टॅटिक इलेक्ट्रिसिटीपासून (ESD) सावध राहा.
३. मीटरची रेंज नेहमी हाय-व्होल्टेज/करंट कडून लो-व्होल्टेज/करंट कडे बदला.
४. वाचन घेताना काटा किंवा डिस्प्ले स्थिर होईपर्यंत थांबा.
५. काम संपल्यावर मल्टीमीटर 'OFF' करा.
११. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained )
१. घटक ओळख: ॲक्टिव्ह (जे ऊर्जा वाढवतात/नियंत्रित करतात) आणि पॅसिव्ह (जे ऊर्जा साठवतात/वापरतात) यातील फरक ओळखणे.
२. मल्टीमीटर प्राविण्य: एकाच मीटरने विविध राशी अचूकपणे मोजण्याचे कौशल्य.
३. बायसिंग ज्ञान: डायोड आणि ट्रान्झिस्टरला योग्य दिशा देण्याचे (Biasing) तांत्रिक ज्ञान.
४. फॉल्ट फाइंडिंग: सर्किटमधील खराब घटक शोधून काढण्याची क्षमता.
५. सर्किट असेंब्ली: ब्रेडबोर्डवर प्रायोगिक सर्किट तयार करून पॅरामीटर्स मोजण्याचे कौशल्य.

१२. अतिरिक्त आवश्यक मुद्दे
ॲक्टिव्ह घटकांचे वैशिष्ट्य: हे घटक कार्य करण्यासाठी बाह्य विद्युत उर्जेवर अवलंबून असतात (उदा. ट्रान्झिस्टरला बायसिंग लागते).

पॅसिव्ह घटकांचे वैशिष्ट्य: हे घटक विद्युत उर्जेचे नियमन करतात पण तिला एम्प्लिफाय करू शकत नाहीत.

१३. निष्कर्ष (Conclusion)
या ८ तासांच्या प्रात्यक्षिकातून आम्ही शिकलो की, कोणत्याही इलेक्ट्रॉनिक सर्किटच्या दुरुस्तीसाठी घटकांची चाचणी करणे हा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा आहे. मल्टीमीटर, ॲमिटर आणि व्होल्टमीटरच्या सहाय्याने आपण घटकांचा दर्जा (Quality) आणि त्यांची कार्यक्षमता अचूकपणे ठरवू शकतो.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more