Practical No. 54

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Practical No. 54. Testing of DC & AC Assembly and testing of simple electronic circuits (power supply)Testing of amplifier. (09 hrs) 
प्रात्यक्षिक क्र. ५४: DC व AC असेंब्ली, साध्या इलेक्ट्रॉनिक सर्किटची (पॉवर सप्लाय) जोडणी आणि अँप्लिफायरची चाचणी.

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim )
१. स्टेप-डाउन ट्रान्सफॉर्मर, डायोड आणि कॅपॅसिटर वापरून 'फुल वेव्ह रेक्टिफायर' (Power Supply) तयार करणे.
२. एसी (AC) व्होल्टेजचे स्थिर डीसी (DC) व्होल्टेजमध्ये होणारे रूपांतर अभ्यासणे.
३. ट्रान्झिस्टर आधारित अँप्लिफायर सर्किटची जोडणी आणि त्याचे कार्य तपासणे.
४. व्होल्टेज रेग्युलेशन (Voltage Regulation) आणि फिल्टरेशनची प्रक्रिया समजून घेणे.
५. ऑसिलीस्कोप (CRO) किंवा मल्टीमीटरच्या सहाय्याने इनपुट आणि आउटपुट सिग्नलची तुलना करणे.

२. आकृती :-
३. तयारी (Preparation )
१. सर्किट डायग्रामनुसार सर्व आवश्यक घटक (Components) गोळा करून त्यांची पूर्व-चाचणी (Pre-testing) करणे.
२. पीसीबी (PCB) किंवा ब्रेडबोर्ड स्वच्छ करून जोडणीसाठी तयार ठेवणे.
३. ट्रान्सफॉर्मरचे प्रायमरी आणि सेकंडरी वाइंडिंग मल्टीमीटरने तपासून घेणे.
४. अँप्लिफायरसाठी लागणारा इनपुट सिग्नल सोर्स (उदा. ऑडिओ किंवा सिग्नल जनरेटर) तयार ठेवणे.
५. सर्व सोल्डरींग टूल्स गरम आणि कार्यान्वित असल्याची खात्री करणे.

४. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment )
१. डिजिटल मल्टीमीटर: व्होल्टेज आणि कंटिन्यूटी तपासण्यासाठी.
२. कॅथोड रे ऑसिलीस्कोप (CRO): वेव्हफॉर्म (Waveforms) पाहण्यासाठी.
३. सोल्डरींग आयर्न (२५W): घटकांची जोडणी करण्यासाठी.
४. सिग्नल जनरेटर: अँप्लिफायरला इनपुट देण्यासाठी.
५. डीसी पॉवर सप्लाय यूनिट: अँप्लिफायरला बायसिंग देण्यासाठी.

६. कच्चा माल (Raw Material )
१. ट्रान्सफॉर्मर: ०-१२V, ५००mA (किंवा गरजेनुसार).
२. सेमीकंडक्टर: डायोड (IN4007), ट्रान्झिस्टर (BC547), आयसी (7805/7812).
३. पॅसिव्ह घटक: रेझिस्टर्स, इलेक्ट्रोलाइटिक कॅपॅसिटर्स.
४. पीसीबी किंवा ब्रेडबोर्ड.
५. सोल्डर वायर आणि फ्लक्स.

७. इतर आवश्यकता (Other Requirements )
१. हीट सिंक (Heat Sink): व्होल्टेज रेग्युलेटरसाठी.
२. लहान स्पीकर: अँप्लिफायरचे आउटपुट तपासण्यासाठी.
३. कनेक्टिंग प्रोब्स (BNC to Crocodile).
४. डी-सोल्डरींग पंप: चूक दुरुस्त करण्यासाठी.
५. थिनर किंवा पीसीबी क्लिनर.

८. सुरक्षा (Safety )
१. एसी सप्लाय: ट्रान्सफॉर्मरच्या प्रायमरी बाजूला उघड्या तारांना स्पर्श करू नका; २३०V चा धोका असतो.
२. कॅपॅसिटर पोलॅरिटी: कॅपॅसिटर उलटा जोडल्यास तो फुटू शकतो, त्यामुळे चिन्हांची (+/-) काळजी घ्या.
३. शॉर्ट सर्किट: पीसीबीवर सोल्डर करताना दोन ट्रॅक एकमेकांना चिकटणार नाहीत याची दक्षता घ्या.
४. सोल्डरींग सेफ्टी: गरम सोल्डरींग आयर्नने वायरचे इन्सुलेशन जळणार नाही किंवा बोटाला चटका बसणार नाही याची काळजी घ्या.
५. अर्थिंग: सर्व उपकरणांना (CRO, पॉवर सप्लाय) योग्य अर्थिंग असल्याची खात्री करा.

९. कृती / कार्यपद्धती (Procedure )
१. प्रथम सर्किट डायग्रामनुसार ब्रेडबोर्डवर किंवा पीसीबीवर घटकांची मांडणी करा.
२. पॉवर सप्लाय: ट्रान्सफॉर्मरच्या सेकंडरीला ब्रिज रेक्टिफायर (४ डायोड) जोडा.
३. रेक्टिफायरच्या आउटपुटला फिल्टर कॅपॅसिटर जोडून 'रिपल' (Ripple) कमी करा.
४. स्थिर व्होल्टेजसाठी ७८XX मालिकेतील व्होल्टेज रेग्युलेटर आयसी जोडा.
५. मल्टीमीटरने पॉवर सप्लायचे आउटपुट व्होल्टेज मोजा आणि ते स्थिर असल्याची खात्री करा.
६. अँप्लिफायर: ट्रान्झिस्टरला योग्य रेझिस्टर्स जोडून 'व्होल्टेज डिव्हायडर बायसिंग' तयार करा.
७. इनपुट आणि आउटपुटला कपलिंग कॅपॅसिटर्स जोडा जेणेकरून डीसी ब्लॉक होईल.
८. सिग्नल जनरेटरमधून लहान एसी सिग्नल (Low amplitude) अँप्लिफायरच्या इनपुटला द्या.
९. CRO वर इनपुट आणि आउटपुट वेव्हफॉर्म्सची तुलना करा.
१०. अँप्लिफायरचा 'गेम' (Gain) मोजण्यासाठी V out /V in हे सूत्र वापरा.

१०. दक्षता (Precautions )
१. रेग्युलेटर आयसी जास्त गरम होत असल्यास त्याला 'हीट सिंक' लावा.
२. अँप्लिफायरला दिलेला इनपुट सिग्नल जास्त मोठा नसावा, अन्यथा आउटपुट 'डिस्ट्रॉर्ट' (Distorted) होईल.
३. सोल्डरींग करताना 'कोल्ड सोल्डर' (Weak joint) होणार नाही याची काळजी घ्या.
४. ट्रान्सफॉर्मरला सप्लाय देण्यापूर्वी फ्यूज तपासणे आवश्यक आहे.
५. मल्टीमीटर वापरताना योग्य डीसी किंवा एसी रेंज निवडा.
१२. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained )
१. सर्किट असेंब्ली: किचकट इलेक्ट्रॉनिक सर्किट्स अचूकपणे जोडण्याचे व्यावसायिक कौशल्य.
२. ट्रबलशूटिंग: सर्किट काम करत नसल्यास व्होल्टेज ट्रॅकिंग करून दोष शोधण्याचे ज्ञान.
३. CRO हाताळणी: वेव्हफॉर्म्सचे मोजमाप (Amplitude, Frequency) घेण्याचे तांत्रिक कौशल्य.
४. सोल्डरींग प्राविण्य: इलेक्ट्रॉनिक्स मानकांनुसार सुबक सोल्डरींग करण्याचे कौशल्य.
५. सिग्नल विश्लेषण: इनपुट आणि आउटपुटमधील फेज आणि ॲम्प्लिट्युडमधील बदल ओळखणे.

१३. अतिरिक्त आवश्यक मुद्दे
रिपल फॅक्टर (Ripple Factor): डीसी मधील एसीचा अंश कसा मोजतात, याची माहिती घेतली.

बायसिंगचे महत्त्व: ट्रान्झिस्टरला 'ॲक्टिव्ह रिजन'मध्ये ठेवण्यासाठी बायसिंग किती आवश्यक आहे, हे प्रयोगातून पाहिले.

१४. निष्कर्ष (Conclusion)
या ९ तासांच्या प्रदीर्घ प्रात्यक्षिकातून असे निष्कर्ष निघाले की, एक कार्यक्षम पॉवर सप्लाय हा इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांचा पाया आहे. तसेच, अँप्लिफायर सर्किटची योग्य जोडणी आणि बायसिंग केल्यास कमकुवत सिग्नलला प्रभावीपणे वाढवता येते. इलेक्ट्रॉनिक्स क्षेत्रात असेंब्ली आणि टेस्टिंग या दोन्ही गोष्टी एकमेकांवर अवलंबून आहेत.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more