Practical No. 55

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23

Practical No.  55. Measure and record the data by using the testing instrument like ammeter, voltmeter and multimete rof AC and DC. (08 hrs)

प्रात्यक्षिक क्र. ५५: AC आणि DC सर्किटमध्ये विविध मापक उपकरणांच्या (Ammeter, Voltmeter, Multimeter) सहाय्याने डेटा मोजणे आणि नोंदवणे.

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim )
१. AC आणि DC वीज पुरवठ्यातील व्होल्टेज, करंट आणि रेझिस्टन्स या मूलभूत राशींचे अचूक मापन करणे.
२. ॲनालॉग आणि डिजिटल मीटर्सचा वापर करून मिळालेल्या डेटाची तुलना करणे.
३. वेगवेगळ्या लोडवर (उदा. लॅम्प लोड, रेझिस्टन्स) सर्किटमधील होणारे बदल अनुभवणे.
४. ओहमच्या नियमाची (V=I×R) पडताळणी करण्यासाठी आवश्यक तांत्रिक डेटा गोळा करणे.
५. मोजलेल्या डेटाची तांत्रिक तक्त्यामध्ये (Table) शास्त्रोक्त पद्धतीने नोंद करण्याचे कौशल्य मिळवणे.

२. आकृती :-
३. तयारी (Preparation )
१. प्रयोगापूर्वी सर्व मापक उपकरणांचे 'कॅलिब्रेशन' (शून्य सेटिंग) तपासून पाहणे.
२. AC आणि DC दोन्ही प्रकारचे वीज पुरवठा स्त्रोत (Source) उपलब्ध असल्याची खात्री करणे.
३. वाचन नोंदवण्यासाठी सुटसुटीत 'ऑब्झर्व्हेशन टेबल' तयार ठेवणे.
४. सर्व कनेक्टिंग वायर्सचे इन्सुलेशन सुस्थितीत असल्याची खात्री करणे.
५. ज्या लोडवर चाचणी करायची आहे (उदा. बल्ब किंवा हीटर), त्याची क्षमता आधीच तपासून ठेवणे.

४. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment )
१. डिजिटल मल्टीमीटर (DMM): AC/DC व्होल्टेज आणि करंटसाठी.
२. ॲनालॉग व्होल्टमीटर (AC आणि DC स्वतंत्र): व्होल्टेज मोजण्यासाठी.
३. ॲनालॉग ॲमिटर (AC आणि DC स्वतंत्र): करंट मोजण्यासाठी.
४. व्हॅरिअॅक (Variac): AC व्होल्टेज बदलण्यासाठी.
५. बॅटरी एलिमिनेटर: DC व्होल्टेज बदलण्यासाठी.

५. कच्चा माल (Raw Material )
१. लॅम्प बँक (Lamp Load): वेगवेगळ्या वॅटचे बल्ब.
२. रेझिस्टर्स: विविध मूल्यांचे (उदा. १० Ω, १०० Ω).
३. कनेक्टिंग वायर्स: सिंगल आणि मल्टिस्ट्रँड वायर्स.
४. इन्सुलेशन टेप.
५. ९V बॅटरी किंवा ६V ड्राय सेल्स.

६. इतर आवश्यकता (Other Requirements )
१. ब्रेडबोर्ड किंवा वर्किंग बोर्ड: सर्किट जोडणीसाठी.
२. स्टॉप वॉच: ठराविक वेळेनुसार रीडिंग घेण्यासाठी.
३. कॅल्क्युलेटर: तांत्रिक हिशोब (Power Calculation) करण्यासाठी.
४. मार्कर आणि स्टिकर्स: वायर्स ओळखण्यासाठी.
५. स्वच्छ कोरडा रुमाल.

७. सुरक्षा (Safety )
१. रेंज निवड: मल्टीमीटर वापरताना नेहमी अपेक्षित व्होल्टेजपेक्षा जास्त रेंज निवडा (उदा. २३०V AC साठी ६००V AC रेंज).
२. शॉर्ट सर्किट: व्होल्टमीटर चुकूनही सिरीजमध्ये किंवा ॲमिटर समांतर जोडू नका.
३. AC सप्लाय: २३०V AC वर काम करताना उघड्या तारांना स्पर्श करू नका; इन्सुलेटेड टूल्स वापरा.
४. पोलॅरिटी: DC मापन करताना लाल प्रोब (Positive) आणि काळा प्रोब (Negative) यांची काळजी घ्या.
५. लोड: सर्किटमध्ये कोणताही लोड जोडल्याशिवाय सप्लाय सुरू करू नका.

८. कृती / कार्यपद्धती (Procedure )
१. प्रथम DC सर्किटची जोडणी करा: बॅटरीच्या सिरीजमध्ये ॲमिटर आणि लोडच्या समांतर व्होल्टमीटर जोडा.
२. स्विच चालू करून व्होल्टमीटर आणि ॲमिटरचे वाचन घेऊन तक्त्यात नोंदवा.
३. व्होल्टेज बदलून (बॅटरी एलिमिनेटरच्या सहाय्याने) करंटमध्ये होणारे बदल नोंदवा.
४. आता मल्टीमीटरला 'Ω' मोडवर ठेवा आणि लोडचा रेझिस्टन्स मोजून ठेवा.
५. AC मापन: व्हॅरिअॅकच्या सहाय्याने २३०V AC पुरवठा लोडला द्या.
६. AC व्होल्टमीटर आणि AC ॲमिटरची वाचने नोंदवा.
७. मल्टीमीटरला AC व्होल्टेज मोडवर ठेवून ॲनालॉग मीटरच्या वाचनाशी त्याची तुलना करा.
८. वेगवेगळ्या लोडवर (उदा. १००W बल्ब नंतर २००W बल्ब) रीडिंगमध्ये काय बदल होतात ते पहा.
९. ओहमच्या नियमाप्रमाणे V/I गुणोत्तर काढून ते रेझिस्टन्सच्या मूल्याशी जुळते का ते तपासा.
१०. सर्व मिळालेला डेटा (Data) तांत्रिक तक्त्यात अचूकपणे भरा.

९. दक्षता (Precautions )
१. ॲनालॉग मीटरचे वाचन घेताना आपली नजर काट्यासमोर ठेवा (Parallax error टाळण्यासाठी).
२. मल्टीमीटरचे प्रोब्स टर्मिनल्सना घट्ट लावून धरा, जेणेकरून 'काँटॅक्ट रेझिस्टन्स'मुळे वाचन बदलणार नाही.
३. AC आणि DC मापन करताना मल्टीमीटरचा 'Function' स्विच बदलण्यास विसरू नका.
४. सप्लाय चालू असताना सर्किटमध्ये बदल करू नका.
५. उपकरणांची क्षमता (Range) संपल्यास त्वरित सप्लाय बंद करा.
११. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained )
१. उपकरण हाताळणी: ॲनालॉग आणि डिजिटल मीटर्सचा एकाच वेळी व्यावसायिक वापर करणे.
२. अचूक नोंदणी: तांत्रिक डेटा अचूकपणे मोजून त्याची तक्त्यात मांडणी करणे.
३. दोष ओळख: वाचनातील विसंगतीवरून (उदा. जास्त करंट) सर्किटमधील बिघाड ओळखणे.
४. तुलनात्मक विश्लेषण: AC आणि DC वाचनातील फरक (उदा. RMS Value) समजून घेणे.
५. गणितीय कौशल्य: मिळालेल्या डेटावरून पॉवर (P=VI) आणि रेझिस्टन्सचे हिशोब करणे.

१२. अतिरिक्त आवश्यक मुद्दे (Additional Points)
RMS व्होल्टेज: मल्टीमीटर नेहमी 'Root Mean Square' (RMS) व्होल्टेज दाखवतो, जे उपकरणांच्या रेटिंगसाठी महत्त्वाचे असते.

लोडचा परिणाम: बल्ब थंड असताना त्याचा रेझिस्टन्स कमी असतो आणि तो सुरू झाल्यावर (गरम झाल्यावर) वाढतो, हे महत्त्वाचे निरीक्षण नोंदवले.

१३. निष्कर्ष (Conclusion)
या ८ तासांच्या सरावातून आम्ही यशस्वीरित्या AC आणि DC सर्किटमधील तांत्रिक डेटा मोजला. असे निष्कर्ष निघाले की, डिजिटल मल्टीमीटर अधिक अचूकता देतो, तर ॲनालॉग मीटर्स प्रवाहातील चढ-उतार पाहण्यासाठी उत्तम आहेत. मिळालेल्या डेटावरून ओहमच्या नियमाची पडताळणी झाली.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more