Practical No. 56

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23

56. Identify various Textile Machines. (08 hrs)

प्रात्यक्षिक क्र. ५६: विविध कापड यंत्रांची (Textile Machines) ओळख.

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim )
१. कापड निर्मिती प्रक्रियेतील (Spinning, Weaving, Finishing) प्रमुख यंत्रांची प्रत्यक्ष ओळख करून घेणे.
२. प्रत्येक यंत्राचे कार्य आणि कापड तयार करण्याच्या प्रक्रियेतील त्याचे स्थान समजून घेणे.
३. यंत्रांचे विविध भाग (उदा. रोलर्स, स्पिंडल, शटल) आणि त्यांच्या हालचालींचे निरीक्षण करणे.
४. मॅन्युअल, ऑटोमॅटिक आणि हाय-टेक (उदा. एअर जेट लूम) यंत्रांमधील फरक अभ्यासणे.
५. यंत्रांच्या तांत्रिक क्षमतेची (उदा. तागाची लांबी, वेग) माहिती गोळा करणे.

२. आकृती :-
३. तयारी (Preparation )
१. वस्त्रोद्योग कारखान्याला किंवा कार्यशाळेला भेट देण्यासाठी आवश्यक परवानगी मिळवणे.
२. भेट देण्यापूर्वी प्रत्येक यंत्राच्या प्राथमिक कार्याची सैद्धांतिक माहिती वाचणे.
३. निरीक्षणे नोंदवण्यासाठी वही, पेन्सिल आणि मोजपट्टी तयार ठेवणे.
४. यंत्रांच्या माहितीचे फलक (Information Boards) वाचण्यासाठी तयारी ठेवणे.
५. मार्गदर्शक शिक्षकांकडून यंत्रांच्या सुरक्षेबाबतच्या सूचनांचे पालन करणे.

४. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment )
१. मोजपट्टी (Measuring Tape): यंत्राचा आकार मोजण्यासाठी.
२. स्टॉप वॉच: यंत्राचा वेग (उदा. RPM किंवा पिक्स प्रति मिनिट) मोजण्यासाठी.
३. मॅग्निफाईंग ग्लास: धाग्याची गुणवत्ता आणि विणकाम पाहण्यासाठी.
४. टॅकोमीटर: फिरणाऱ्या भागांचा वेग तपासण्यासाठी.
५. कॅमेरा/मोबाईल: यंत्रांच्या रचनेचे फोटो काढण्यासाठी (परवानगी असल्यास).

५. कच्चा माल (Raw Material )
१. कच्चा कापूस (Raw Cotton): जिनिंग मशीनच्या निरीक्षणासाठी.
२. स्liver (कापसाची वात/दोरी): स्पिनिंग मशीनसाठी.
३. सूत (Yarn): विणकाम यंत्रांसाठी.
४. कापडाचे नमुने: वेगवेगळ्या यंत्रांवर तयार झालेले कापड.
५. वंगण (Lubricants): यंत्रांच्या देखभालीचा अभ्यास करण्यासाठी.

६. इतर आवश्यकता (Other Requirements )
१. कापड गिरणीचा लेआउट प्लॅन (Process Flow Chart).
२. यंत्रांचे तांत्रिक मॅन्युअल्स.
३. सुताचा दर्जा मोजणारे तक्ते.
४. एअर कंडिशनिंग सिस्टीम (आर्द्रता नियंत्रणासाठी आवश्यक).
५. कचरा व्यवस्थापन (Waste Management) बादल्या.

७. सुरक्षा (Safety )
१. यंत्रांच्या फिरणाऱ्या भागांपासून (Gears, Belts) सुरक्षित अंतर राखा.
२. लांब कपडे, सैल बाह्या किंवा गळ्यातील स्कार्फ टाळा, कारण ते यंत्रात अडकू शकतात.
३. यंत्रांचा आवाज जास्त असल्यास 'इअर प्लग' (Ear Plugs) चा वापर करा.
४. यंत्रावर 'धोका' किंवा 'दुरुस्ती चालू' असे फलक असल्यास तिथे जाऊ नका.
५. यंत्राच्या कोणत्याही बटनाला किंवा स्विचला विनापरवानगी स्पर्श करू नका.

८. कृती / कार्यपद्धती (Procedure )
१. कापड गिरणीच्या 'ब्लूम रूम' (Blow Room) विभागापासून निरीक्षणास सुरुवात करा.
२. जिनिंग मशीन (Ginning): कापसापासून सरकी आणि कचरा कसा वेगळा केला जातो, याचे निरीक्षण करा.
३. कार्डिंग मशीन (Carding): कापसाचे तंतू समांतर करून त्याची पातळ चादर आणि दोरी (Sliver) कशी तयार होते, ते पहा.
४. ड्रॉ फ्रेम (Draw Frame): सुताची जाडी एकसमान करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या रोलर्सची हालचाल पहा.
५. स्पिनिंग फ्रेम (Spinning): कच्च्या सुताला पीळ (Twist) देऊन मजबूत धागा कसा बनवला जातो, याची नोंद करा.
६. वाइंडिंग मशीन (Winding): धागा मोठ्या कोन (Cone) वर कसा गुंडाळला जातो, ते पहा.
७. लूम (Weaving Loom): धाग्यांचे उभे (Warp) आणि आडवे (Weft) विणकाम होऊन कापड तयार होण्याची प्रक्रिया पहा.
८. निटिंग मशीन (Knitting): सुयांच्या सहाय्याने गुंफण करून कापड कसे बनते, याचे निरीक्षण करा.
९. डाईंग आणि फिनिशिंग: कापडावर रंगकाम आणि प्रक्रिया करणारी यंत्रे ओळखा.
१०. प्रत्येक यंत्राचा प्रकार (Manual/Semi-automatic/Fully automatic) ओळखून नोंद करा.

९. दक्षता (Precautions )
१. कारखान्यातील हवेत कापसाचे सूक्ष्म तंतू असल्याने नेहमी 'मास्क' वापरा.
२. यंत्रांच्या हालचालींचे निरीक्षण करताना जमिनीवरील तेलकट भागावरून घसरणार नाही याची काळजी घ्या.
३. तांत्रिक माहिती विचारताना चालू कामात कामगारांना व्यत्यय येणार नाही याची दक्षता घ्या.
४. यंत्राच्या इलेक्ट्रिकल पॅनेलपासून दूर राहा.
५. संवेदनशील भागात फिरताना मार्गदर्शकाच्या मागेच राहा.
११. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained )
१. प्रक्रिया ओळख: कापसापासून कापड बनण्याच्या पायऱ्या ओळखण्याचे कौशल्य.
२. यंत्र कार्यपद्धती: यंत्रांच्या तांत्रिक भागांची (उदा. शटल, रीड, बॉबिन) ओळख.
३. दर्जा ओळख: धागा आणि कापडाचा पोत पाहून यंत्राचा दर्जा ओळखण्याचे कौशल्य.
४. सुरक्षा जाणीव: औद्योगिक वातावरणात पाळावयाच्या कडक शिस्तीचे ज्ञान.
५. तुलनात्मक अभ्यास: पारंपरिक हातमाग आणि आधुनिक यंत्रमाग यातील फरक समजणे.

१२. अतिरिक्त आवश्यक मुद्दे (Additional Points)
आर्द्रतेचे महत्त्व (Humidity): कापड गिरणीत धागा तुटू नये म्हणून ठराविक आर्द्रता (६०-७०%) राखणे का आवश्यक आहे, हे समजून घेतले.

नवनवीन तंत्रज्ञान: शटललेस लूम (Shuttleless Loom) मुळे कापड निर्मितीचा वेग कसा वाढला आहे, याची माहिती घेतली.

१३. निष्कर्ष (Conclusion)
या ८ तासांच्या प्रात्यक्षिकातून कापड उद्योगातील यंत्रांची गुंतागुंतीची पण शिस्तबद्ध कार्यपद्धती समजली. कापड निर्मिती ही केवळ यंत्रांची हालचाल नसून ती तांत्रिक अचूकता आणि दर्जेदार कच्चा माल यांचा संगम आहे, हे यातून सिद्ध झाले.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more