Practical No. 41

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23

Practical No. 41. Identify the types of cables, standard wire gauge, ohm’s law and Kirchoffs law. (13 hrs)  

प्रात्यक्षिक क्र. ४१: केबल्सचे प्रकार, स्टँडर्ड वायर गेज (SWG) आणि ओहम व किर्चॉफच्या नियमांची पडताळणी

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim)
१. विविध इलेक्ट्रिकल केबल्स (उदा. सिंगल कोअर, मल्टि-स्ट्रँड, को-ॲक्सियल) ओळखणे.
२. स्टँडर्ड वायर गेज (SWG) प्लेटचा वापर करून वायरचा व्यास आणि गेज मोजणे.
३. विद्युत सर्किट जोडून ओहमच्या नियमाची (V=I×R) सत्यता पडताळणे.
४. किर्चॉफचा करंट नियम (KCL) वापरून जंक्शनवरील प्रवाहाची बेरीज शून्य असते हे सिद्ध करणे.
५. किर्चॉफचा व्होल्टेज नियम (KVL) वापरून लूपमधील व्होल्टेज ड्रॉपची बेरीज तपासणे.

आकृती :-
२. तयारी (Preparation )
१. प्रयोगासाठी लागणारे सर्किट डायग्राम (ओहम, KCL, KVL) व्यवस्थित वाचून समजून घेणे.
२. वायर गेज मोजण्यासाठी वायर्सचे टोकाकडील इन्सुलेशन (Insulation) काढून वायर स्वच्छ करणे.
३. मल्टीमीटर आणि पॉवर सप्लाय चालू आहेत का आणि ते योग्य रीडिंग देत आहेत का, हे तपासणे.
४. ब्रेडबोर्डचे अंतर्गत कनेक्शन (Internal Connectivity) तपासणे.
५. रेझिस्टर्सची कलर कोडवरून किंमत काढून ठेवणे, जेणेकरून प्रयोगात गोंधळ होणार नाही.

३. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment )
१. स्टँडर्ड वायर गेज (SWG) प्लेट: वायरचा आकार मोजण्यासाठी (० ते ३६ SWG).
२. डिजिटल मल्टीमीटर (DMM): व्होल्टेज आणि करंट मोजण्यासाठी (२ नग).
३. व्हॅरिएबल डी.सी. पॉवर सप्लाय (0-30V): इनपुट व्होल्टेज देण्यासाठी.
४. ब्रेडबोर्ड: सर्किट जोडणीसाठी.
५. वायर स्ट्रिपर आणि कटर: वायरचे इन्सुलेशन काढण्यासाठी.

४. कच्चा माल (Raw Material)
१. वायर सॅम्पल्स: १/१८, ३/२०, ७/२०, फ्लेक्झिबल वायर, को-ॲक्सियल केबलचे तुकडे.
२. रेझिस्टर्स: विविध किमतीचे (उदा. १००Ω,३३०Ω,१kΩ / १ वॅट).
३. कनेक्टिंग वायर्स: सिंगल स्ट्रँड (हुक-अप वायर).
४. इन्सुलेशन टेप: उघड्या जोडणीसाठी.
५. फ्युज वायर: नमुन्यासाठी.

५. इतर आवश्यकता (Other Requirements)
१. पेन्सिल आणि इरेजर (आलेख काढण्यासाठी).
२. आलेख कागद (Graph Paper - ओहमच्या नियमासाठी).
३. शास्त्रोक्त कॅल्क्युलेटर (Calculation साठी).
४. प्रॅक्टिकल मॅन्युअल / जर्नल.
५. वायर गेज कनव्हर्जन टेबल (SWG ते mm).

६. सुरक्षा (Safety)
१. पॉवर ऑफ: सर्किटमध्ये कोणताही बदल करण्यापूर्वी पॉवर सप्लाय बंद करा.
२. पोलॅरिटी: डी.सी. सर्किटमध्ये पॉझिटिव्ह (+) आणि निगेटिव्ह (-) जोडणी अचूक करा.
३. शॉर्ट सर्किट: ब्रेडबोर्डवर दोन उघड्या तारा एकमेकांना स्पर्श करणार नाहीत याची काळजी घ्या.
४. करंट लिमिट: ॲमीटर सिरीजमध्ये आणि व्होल्टमीटर पॅरललमध्येच जोडा, अन्यथा मीटर जळू शकते.
५. उष्णता: रेझिस्टरला स्पर्श करताना काळजी घ्या, जास्त करंटमुळे ते गरम होऊ शकतात.

७. कृती / कार्यपद्धती (Procedure)
भाग अ: केबल्स आणि SWG
१. विविध केबल्स (उदा. टेलिफोन वायर, पॉवर केबल) हातात घेऊन त्यातील वाहकांची (Conductors) संख्या आणि इन्सुलेशनचे निरीक्षण करा.
२. एका वायरचे इन्सुलेशन काढा. तांब्याची तार SWG प्लेटच्या खाचेत (Slot) सरकवून पहा.
३. ज्या खाचेत तार सहज जाईल पण लूज नसेल, तो नंबर (उदा. १८ किंवा २०) नोंदवा.

भाग ब: ओहमचा नियम (Ohm’s Law)
४. ब्रेडबोर्डवर एक रेझिस्टर घ्या. त्याच्या सिरीजमध्ये ॲमीटर आणि पॅरललमध्ये व्होल्टमीटर जोडा.
५. पॉवर सप्लायमधून हळूहळू व्होल्टेज वाढवा (उदा. 2V, 4V, 6V, 8V).
६. प्रत्येक स्टेपला करंट (I) आणि व्होल्टेज (V) चे रीडिंग तक्त्यात लिहा.
७. V आणि I चा आलेख काढा, तो सरळ रेषेत (Linear) येतो का ते पहा.

भाग क: किर्चॉफचे नियम (KCL & KVL)
८. KCL साठी: तीन रेझिस्टर्स एका जंक्शनवर जोडा. येणारा करंट आणि विभागला जाणारा करंट मोजा (I 
total=I 1+I 2).
९. KVL साठी: एक सिरीज लूप तयार करा. बॅटरीचे व्होल्टेज आणि प्रत्येक रेझिस्टरवरील व्होल्टेज ड्रॉप मोजा.
१०. स्त्रोत व्होल्टेज हे सर्किटमधील व्होल्टेज ड्रॉपच्या बेरजेइतके आहे का ते तपासा (Vs=V1+V2+V3).

८. दक्षता (Precautions )
१. SWG मध्ये वायर जबरदस्तीने घुसवू नका, यामुळे वायर चपटी होऊन चुकीचे रीडिंग मिळेल.
२. वायर गेज मोजताना वायरवर इनॅमल (Varnish) किंवा इन्सुलेशन नसावे.
३. मल्टीमीटरचा रोटरी स्विच मोजमाप करण्यापूर्वी योग्य स्थानावर (V किंवा A) असल्याची खात्री करा.
४. रीडिंग घेताना 'पॅरॅलॅक्स एरर' टाळण्यासाठी मीटरकडे सरळ रेषेत पहा.
५. सर्किट जास्त वेळ चालू ठेवू नका, रेझिस्टर गरम होऊन त्याचे मूल्य बदलू शकते.
१०. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained )
१. वायर गेज मोजणी: कोणत्याही वायरचा जाडीवरून (Gauge) तिची करंट वाहून नेण्याची क्षमता (Ampacity) समजण्याचे कौशल्य.
२. सर्किट डिझाइन: ब्रेडबोर्डवर दिलेले सर्किट डायग्राम पाहून प्रत्यक्ष जोडणी करण्याचे कौशल्य.
३. फॉल्ट फाइंडिंग: सर्किट काम करत नसेल तर मल्टीमीटरने 'ओपन सर्किट' किंवा 'शॉर्ट सर्किट' शोधण्याचे कौशल्य.
४. डेटा विश्लेषण: प्रयोगातील रीडिंग्सवरून नियम सिद्ध करणे आणि आलेखावरून निष्कर्ष काढण्याचे कौशल्य.
५. उपकरण हाताळणी: पॉवर सप्लाय आणि मल्टीमीटरचा सुरक्षित व अचूक वापर करण्याचे कौशल्य.

११. अतिरिक्त मुद्दे (Additional Points)
केबल रेटिंग: वायरच्या जाडीनुसार (SWG) त्यातून किती करंट जाऊ शकतो, याचा चार्ट (Cable Current Rating Chart) अभ्यासला.
इन्सुलेशन प्रकार: PVC (Polyvinyl Chloride) आणि VIR (Vulcanized Indian Rubber) या इन्सुलेशनमधील फरक उष्णतेच्या आधारावर समजून घेतला.

१२. निष्कर्ष (Conclusion)
या प्रदीर्घ (१३ तास) प्रात्यक्षिकातून आम्ही केबल्सचे भौतिक गुणधर्म आणि विद्युताचे मूलभूत नियम शिकलो. ओहमचा नियम विद्युत प्रवाहाच्या वर्तनाचे भाकीत करतो, तर किर्चॉफचे नियम जटिल सर्किट्स (Complex Circuits) सोडवण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त आहेत, हे सिद्ध झाले.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more