Lesson Name :- 73. Types of welding joints.

Topic Name :- 73. Types of welding joints (वेल्डिंग सांध्यांचे प्रकार)

Diagram :-

Definition (व्याख्या):

दोन किंवा अधिक धातूंचे तुकडे एकमेकांना जोडण्यासाठी ज्या विशिष्ट पद्धतीने त्यांच्या कडा (Edges) एकमेकांजवळ ठेवल्या जातात, त्याला 'वेल्डिंग जॉइंट' (Welding Joint) असे म्हणतात.

Objectives ( मुख्य उद्दिष्टे):

१. विविध प्रकारच्या वेल्डिंग सांध्यांची (Joints) ओळख करून घेणे.

२. कामाच्या स्वरूपानुसार आणि धातूच्या जाडीनुसार योग्य जॉइंट निवडायला शिकणे.

३. मजबूत आणि टिकाऊ सांधा तयार करण्यासाठी कडांची तयारी (Edge Preparation) कशी करावी हे समजून घेणे.

४. सांधा जोडताना धातूमध्ये होणारे बदल आणि विकृती (Distortion) टाळण्याचे तंत्र शिकणे.

५. वेल्डिंग सांध्यातील दोष ओळखणे आणि ते दुरुस्त करण्याचे कौशल्य मिळवणे.

Types (वेल्डिंग सांध्यांचे प्रकार):

१. बट जॉइंट (Butt Joint): दोन धातूंच्या कडा समोरासमोर ठेवून जोडल्या जातात (उदा. स्क्वेअर बट जॉइंट, सिंगल V बट जॉइंट).

२. लॅप जॉइंट (Lap Joint): एकावर एक धातूचे तुकडे ठेवून त्यांच्या कडा जोडल्या जातात.

३. टी-जॉइंट (Tee Joint): दोन धातू एकमेकांना 'T' आकारात ठेवून जोडले जातात.

४. कॉर्नर जॉइंट (Corner Joint): दोन तुकड्यांच्या कडा एकमेकांना काटकोनात (L आकारात) जोडून सांधा तयार केला जातो.

५. एज जॉइंट (Edge Joint): दोन समांतर धातूंच्या कडा एकत्र जोडून वेल्डिंग केले जाते.

Skills ( आवश्यक कौशल्ये):

१. धातूच्या जाडीनुसार योग्य वेल्डिंग जॉइंट निवडणे.

२. फाईल किंवा ग्राइंडरचा वापर करून कडांची तयारी (Edge preparation) अचूकपणे करणे.

३. वेल्डिंग करण्यापूर्वी सांध्याला 'टॅकिंग' (Tacking) करून स्थिर करणे.

४. वेल्डिंग बीड (Bead) समतोल आणि योग्य खोलीपर्यंत (Penetration) येईल याची काळजी घेणे.

५. वेल्डिंग पूर्ण झाल्यावर सांध्यातील कचरा (Slag) काढून त्याचे परीक्षण करणे.

Safety about lesson (मशिन आणि साधनांची सुरक्षा )

१. जॉइंट फिट-अप सुरक्षा: जॉइंट तयार करताना प्लेट्स व्यवस्थित पकडण्यासाठी 'C-Clamp' किंवा 'Fixtures' चा वापर करा. हाताने प्लेट्स धरून टॅकिंग (Tacking) करू नका, कारण उष्णतेमुळे प्लेट्स अचानक हलू शकतात.

२. कडांची तीक्ष्णता (Sharp Edges): जॉइंट तयार करण्यापूर्वी प्लेट्सच्या कडांवरील 'बर्स' (Burrs) ग्राईंडर किंवा फाईलने काढून टाका. तीक्ष्ण कडांमुळे हाताला गंभीर इजा होऊ शकते.

३. टॅक वेल्डिंग सुरक्षा: जॉइंट पक्का करण्यापूर्वी केलेले 'टॅक वेल्ड्स' (Tack Welds) पुरेसे मजबूत असल्याची खात्री करा. कमकुवत टॅकिंगमुळे वेल्डिंग दरम्यान जॉइंट तुटून गरम धातू अंगावर पडू शकतो.

४. योग्य अर्थिंग पोझिशन: जॉइंटच्या प्रकारानुसार अर्थ क्लॅम्प अशा ठिकाणी लावा जिथे 'आर्क ब्लो' (Arc Blow) होणार नाही. विशेषतः कॉर्नर जॉइंटमध्ये आर्क भरकटण्याची शक्यता असते.

५. साधनांची मांडणी: वेल्डिंग टेबलवर फक्त आवश्यक तेच जॉइंट्स आणि साधने ठेवा. अस्ताव्यस्त पसारा असल्यास गरम जॉब एकमेकांना लागून अपघात होऊ शकतो.

Safety about self care (स्वतःची काळजी )

१. गरम धातूपासून अंतर: वेल्डिंग जॉइंट पूर्ण झाल्यावर तो लगेच जवळून पाहू नका. धातू थंड होताना त्यावरील स्लॅग (Slag) आपोआप उडून डोळ्यात जाऊ शकतो. नेहमी हेल्मेट किंवा गॉगल लावूनच निरीक्षण करा.

२. हात आणि बोटांची सुरक्षा: लॅप जॉइंट (Lap Joint) किंवा बट जॉइंट (Butt Joint) सेट करताना बोटे दोन प्लेट्सच्या मध्ये येणार नाहीत याची काळजी घ्या (Pinching Hazard).

३. धुराचे व्यवस्थापन: विविध जॉइंट्स वेल्ड करताना तुमची बसण्याची स्थिती अशी ठेवा की वेल्डिंगचा धूर थेट तुमच्या नाका-तोंडाशी येणार नाही. धुराच्या विरुद्ध दिशेला उभे राहून काम करा.

४. योग्य कपडे (No Pockets/Cuffs): वेल्डिंग करताना शक्यतो खिशे नसलेले एप्रन वापरा. लॅप जॉइंट वेल्ड करताना ठिणग्या कपड्यांच्या घडीत किंवा खिशात अडकून आग लागण्याचा धोका असतो.

५. जॉइंट थंड करण्याची पद्धत: गरम झालेला जॉइंट कधीही अचानक पाण्यात टाकू नका (जोपर्यंत सूचना नसेल), कारण त्यातून निघणारी गरम वाफ (Steam) तुमचा चेहरा भाजून काढू शकते.

महत्त्वाची टीप: 

कोणताही जॉइंट वेल्ड करण्यापूर्वी तो 'स्लॅग फ्री' आणि 'ऑईल फ्री' आहे याची खात्री करा. तेलाचे अंश असल्यास वेल्डिंग करताना अचानक भडका उडू शकतो.

History (इतिहास):

वेल्डिंग सांध्यांचा विकास धातू विज्ञानासोबत (Metallurgy) झाला. सुरुवातीला फक्त बट जॉइंट वापरले जात असत, परंतु यंत्रांची गुंतागुंत वाढल्यानंतर मजबुतीसाठी लॅप आणि टी-जॉइंट सारखे प्रकार विकसित करण्यात आले.