Lesson Name :- 74. Electrodes (इलेक्ट्रोड्स)

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Topic Name :- 74. Electrodes (इलेक्ट्रोड्स)

Diagrams :-
Definition (व्याख्या):
आर्क वेल्डिंग प्रक्रियेत विद्युत प्रवाह वाहून नेणारी आणि धातू वितळवून सांधा भरण्यासाठी वापरली जाणारी विशिष्ट धातूची तार म्हणजे 'इलेक्ट्रोड' होय. यावर 'फ्लक्स' (Flux) नावाच्या पदार्थाचा लेप दिलेला असतो, जो वेल्डिंग करताना धातूचे ऑक्सिडीकरण होण्यापासून संरक्षण करतो.

Objectives ( मुख्य उद्दिष्टे):
१. इलेक्ट्रोडचे कार्य आणि त्याचे वेल्डिंगमधील महत्त्व समजून घेणे.
२. फ्लक्स कोटिंगचे (Flux Coating) कार्य आणि त्याचे प्रकार जाणून घेणे.
३. वेल्डिंग करायच्या धातूच्या प्रकारानुसार (उदा. माइल्ड स्टील, कास्ट आयर्न) योग्य इलेक्ट्रोड निवडणे.
४. इलेक्ट्रोडच्या कोडिंग सिस्टीमची (उदा. BIS/AWS कोड) ओळख करून घेणे.
५. ओलावा असलेल्या इलेक्ट्रोडचे परिणाम आणि ते कोरडे ठेवण्याच्या पद्धती शिकणे.

उद्देशाचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे :-
१. इलेक्ट्रोडचे कार्य आणि त्याचे वेल्डिंगमधील महत्त्व

कार्य: आर्क वेल्डिंगमध्ये इलेक्ट्रोडचे मुख्य कार्य म्हणजे विद्युत प्रवाह (Current) वेल्डिंग मशिनपासून जॉबपर्यंत पोहोचवणे आणि 'आर्क' (प्रखर ज्योत) निर्माण करणे. या प्रक्रियेत इलेक्ट्रोड स्वतः वितळतो आणि 'फिलर मेटल' म्हणून सांधा भरण्याचे काम करतो.
महत्त्व: वेल्डिंगची गुणवत्ता ही पूर्णपणे इलेक्ट्रोडवर अवलंबून असते. योग्य इलेक्ट्रोड निवडल्यास सांधा मजबूत आणि टिकाऊ होतो. जर इलेक्ट्रोड चुकीचा असेल, तर वेल्डिंगमध्ये दोष (Defects) निर्माण होऊ शकतात.

२. फ्लक्स कोटिंगचे (Flux Coating) कार्य आणि त्याचे प्रकार
कार्य: इलेक्ट्रोडवरील 'फ्लक्स' हा लेप वेल्डिंग करताना जळतो आणि त्यातून एक वायूचे कवच (Shielding Gas) तयार होते. हे कवच वितळलेल्या धातूला वातावरणातील ऑक्सिजन आणि नायट्रोजनपासून वाचवते, ज्यामुळे सांध्याला गंज लागत नाही. तसेच, हे आर्क स्थिर ठेवते आणि 'स्लॅग' (Slag) तयार करून सांधा सावकाश थंड होण्यास मदत करते.
प्रकार:
रुटाईल (Rutile): सामान्य कामासाठी वापरले जातात.
बेसिक (Basic/Low Hydrogen): अत्यंत मजबूत आणि जाड धातूच्या वेल्डिंगसाठी.
सेल्युलोजिक (Cellulosic): पाईपलाईन वेल्डिंगसाठी उपयुक्त.

३. धातूच्या प्रकारानुसार योग्य इलेक्ट्रोडची निवड
वेल्डिंग करायच्या मूळ धातूचे (Base Metal) गुणधर्म पाहून इलेक्ट्रोड निवडावा लागतो:
माइल्ड स्टील (Mild Steel): यासाठी सामान्यतः E6013 सारखे इलेक्ट्रोड्स वापरले जातात.
कास्ट आयर्न (Cast Iron): यासाठी निकेलचे (Nickel) प्रमाण जास्त असलेले विशेष इलेक्ट्रोड्स वापरले जातात, जेणेकरून सांधा तडकू नये.
स्टेनलेस स्टील (Stainless Steel): यासाठी मूळ धातूच्या ग्रेडनुसार (उदा. SS 308 किंवा SS 316) इलेक्ट्रोड निवडला जातो.

४. इलेक्ट्रोड कोडिंग सिस्टीम (BIS/AWS) ओळखण्याची पद्धत
इलेक्ट्रोडवर दिलेला कोड (उदा. E6013) त्याच्या गुणधर्मांची माहिती देतो:
E: याचा अर्थ हा 'इलेक्ट्रोड' आहे.
पहिले दोन अंक (उदा. 60): सांध्याची तन्यता (Tensile Strength) दर्शवतात.
तिसरा अंक (उदा. 1): हा इलेक्ट्रोड कोणत्या स्थितीत (Position - उदा. Flat, Vertical, Overhead) वापरता येतो, हे सांगतो.
चौथा अंक (उदा. 3): फ्लक्सचा प्रकार आणि विद्युत प्रवाहाची माहिती (Current type) देतो.

५. ओलावा असलेल्या इलेक्ट्रोडचे परिणाम आणि उपाय
परिणाम: जर इलेक्ट्रोडमध्ये ओलावा असेल, तर वेल्डिंग करताना आर्क अस्थिर होतो. सांध्यामध्ये हवेचे बुडबुडे (Porosity) तयार होतात आणि हायड्रोजन क्रॅकिंगमुळे सांधा कमकुवत होऊन तुटू शकतो.
कोरडे ठेवण्याच्या पद्धती:
इलेक्ट्रोड ओव्हन (Electrode Oven): ओलावा काढण्यासाठी इलेक्ट्रोड्सना ठराविक तापमानावर ओव्हनमध्ये गरम केले जाते.
योग्य साठवणूक: इलेक्ट्रोड्स नेहमी हवाबंद डब्यात किंवा कोरड्या जागी ठेवावेत.

Types (इलेक्ट्रोड्सचे प्रकार):
वेल्डिंगमध्ये प्रामुख्याने खालील प्रकार वापरले जातात:
१. कन्झ्युमेबल इलेक्ट्रोड (Consumable): जो वेल्डिंग करताना स्वतः वितळतो आणि सांध्यात भरला जातो (उदा. स्टिक इलेक्ट्रोड).
२. नॉन-कन्झ्युमेबल इलेक्ट्रोड (Non-consumable): जो फक्त आर्क तयार करतो पण स्वतः वितळत नाही (उदा. टंगस्टन इलेक्ट्रोड).
३. कोटिंगनुसार प्रकार: सौम्य लेप (Light coated), मध्यम लेप (Medium coated) आणि जड लेप (Heavy coated) असलेले इलेक्ट्रोड्स.

Skills (आवश्यक कौशल्ये):
१. जॉबच्या जाडीनुसार (Thickness) इलेक्ट्रोडचा योग्य व्यास (Diameter) निवडणे.
२. इलेक्ट्रोड होल्डरमध्ये इलेक्ट्रोड योग्य कोनात (Angle) पकडणे.
३. वेल्डिंग करताना सातत्यपूर्ण 'आर्क लेन्थ' (Arc Length) राखणे.
४. इलेक्ट्रोड्सना ओलावा लागू नये म्हणून त्यांची ओव्हनमध्ये योग्य साठवणूक करणे.
५. इलेक्ट्रोडवरील कोड वाचून त्याचा उपयोग ओळखणे (उदा. E6013).

Safety about lesson (उपकरणे आणि साधनांची सुरक्षा )
१. इलेक्ट्रोड ओव्हनचा वापर (Electrode Oven): ओलावा असलेले इलेक्ट्रोड्स कधीही वापरू नका. हायड्रोजनयुक्त इलेक्ट्रोड्स वापरण्यापूर्वी ते 'इलेक्ट्रोड ओव्हन'मध्ये गरम करा. ओल्या इलेक्ट्रोडमुळे आर्क अस्थिर होतो आणि शॉक लागण्याचा धोका असतो.
२. होल्डरचे इन्सुलेशन: इलेक्ट्रोड होल्डरच्या जबड्याचे (Jaws) इन्सुलेशन तपासा. जर होल्डर गरम होत असेल किंवा त्याचे इन्सुलेशन खराब असेल, तर तो त्वरित बदला.
३. कमी लांबीचे इलेक्ट्रोड (Stub Ends): इलेक्ट्रोड संपत आल्यावर त्याचा उरलेला छोटा तुकडा (Stub End) इकडे-तिकडे फेकू नका. तो एका निश्चित डब्यात टाका, जेणेकरून कोणाचा पाय घसरणार नाही किंवा कोणाला चटका लागणार नाही.
४. करंट सेटिंग (Amperage): इलेक्ट्रोडच्या जाडीनुसार (Size) नेहमी योग्य करंट सेट करा. खूप जास्त करंट ठेवल्यास इलेक्ट्रोड लाल होऊन त्याचे कोटिंग जळू शकते आणि विषारी धूर निघू शकतो.
५. साठवणूक (Storage): इलेक्ट्रोड्स नेहमी कोरड्या आणि हवेशीर जागी ठेवा. ते जमिनीवर उघड्यावर ठेवू नका, अन्यथा त्यावरील फ्लक्स (Flux) कोटिंग खराब होऊन वेल्डिंगची गुणवत्ता बिघडेल.

Safety about self care (स्वतःची काळजी )
१. विषारी धुरापासून संरक्षण (Fume Safety): काही विशेष इलेक्ट्रोड्स (उदा. लो-हायड्रोजन किंवा स्टेनलेस स्टील) वेल्ड करताना घातक धूर निघतो. अशा वेळी नेहमी 'रेस्पिरेटर' (Mask) वापरा आणि वेल्डिंग हवेशीर जागी करा.
२. फ्लक्सपासून डोळ्यांचे रक्षण: इलेक्ट्रोड वेल्डिंग करताना त्याचे फ्लक्स कोटिंग जळते आणि त्याचे रूपांतर स्लॅगमध्ये होते. हा स्लॅग काढताना डोळ्यांना इजा होऊ नये म्हणून नेहमी सुरक्षा गॉगल्स वापरा.
३. भाजण्यापासून बचाव (Burn Prevention): वापरलेला इलेक्ट्रोड होल्डरमधून काढताना तो खूप गरम असतो. तो कधीही उघड्या हाताने काढू नका, नेहमी लेदर ग्लोव्हजचा वापर करा.
४. आर्क फ्लॅशपासून संरक्षण: इलेक्ट्रोडचा आर्क सुरू करताना (Striking the arc) जवळ उभ्या असलेल्या सहकाऱ्याला 'आर्क' असा इशारा द्या, जेणेकरून त्यांच्या डोळ्यांना इजा होणार नाही.
५. त्वचेचे रक्षण: इलेक्ट्रोड वेल्डिंगमधील अल्ट्राव्हायोलेट किरण तीव्र असतात. हात आणि मान पूर्णपणे झाकलेली असेल याची खात्री करा, अन्यथा 'स्किन बर्न' होऊ शकते.

लक्षात ठेवा: 
इलेक्ट्रोडचा प्रकार (उदा. E6013, E7018) बदलला की त्याच्या सुरक्षेचे नियमही थोडे बदलतात. नेहमी इलेक्ट्रोडच्या पाकिटावर दिलेल्या सूचना वाचण्याची सवय लावा.

History (इतिहास):
सुरुवातीच्या काळात फक्त साध्या लोखंडी तारांचा (Bare wires) वापर केला जात असे, ज्यामुळे वेल्डिंग कमकुवत व्हायचे. १९०४ मध्ये 'ऑस्कर कजेलबर्ग' यांनी फ्लक्स कोटिंग असलेल्या इलेक्ट्रोडचा शोध लावला, ज्यामुळे आधुनिक आणि मजबूत वेल्डिंग शक्य झाले.


Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more