Lesson Name :- 76. Specification (वेल्डिंग स्पेसिफिकेशन)

Topic Name :- 76. Specification (वेल्डिंग स्पेसिफिकेशन)

Definition (व्याख्या):

कोणत्याही वेल्डिंग प्रक्रियेत वापरले जाणारे साहित्य (उदा. इलेक्ट्रोड, फिलर रॉड, गॅस) आणि उपकरणांच्या तांत्रिक गुणधर्मांची, मानकांची (Standards) आणि आकाराची जी सविस्तर माहिती दिलेली असते, त्याला 'स्पेसिफिकेशन' असे म्हणतात.

आकृती :-

Objectives (मुख्य उद्दिष्टे):

१. इलेक्ट्रोड किंवा वेल्डिंग साहित्याची तांत्रिक माहिती अचूकपणे वाचायला शिकणे.

२. कामाच्या स्वरूपानुसार योग्य दर्जाचे (Grade) साहित्य निवडणे.

३. भारतीय मानक (BIS) किंवा आंतरराष्ट्रीय मानके (AWS) समजून घेणे.

४. साहित्याची लांबी, जाडी आणि रासायनिक गुणधर्म यांची खात्री करणे.

५. चुकीचे साहित्य वापरल्यामुळे होणारे अपघात किंवा वेल्डिंगमधील दोष टाळणे.

Types (स्पेसिफिकेशनचे प्रकार):

वेल्डिंगमध्ये प्रामुख्याने खालील गोष्टींचे स्पेसिफिकेशन पाहिले जातात:

१. इलेक्ट्रोड स्पेसिफिकेशन: त्याचा व्यास, लांबी आणि कोटिंगचा प्रकार.

२. मशिन स्पेसिफिकेशन: आउटपुट करंट (अँपिअर), व्होल्टेज आणि ड्युटी सायकल (Duty Cycle).

३. बेस मेटल स्पेसिफिकेशन: जोडायच्या धातूचा ग्रेड, कार्बनचे प्रमाण आणि जाडी.

Skills (आवश्यक कौशल्ये):

१. इलेक्ट्रोडच्या पाकिटावरील तांत्रिक डेटा शीट वाचणे.

२. व्हर्नियर कॅलिपरच्या सहाय्याने इलेक्ट्रोड किंवा जॉबची जाडी अचूक मोजणे.

३. कामाच्या 'ड्रॉईंग' मध्ये दिलेल्या स्पेसिफिकेशननुसार साहित्याची जुळवाजुळव करणे.

४. मशिनच्या नेमप्लेटवरील स्पेसिफिकेशन वाचून तिचा योग्य वापर करणे.

५. वेल्डिंग साहित्याची एक्सपायरी डेट आणि साठवणुकीचे नियम तपासणे.

प्रत्यक्ष कामाच्या वेळी पाळावयाचे ५ अत्यंत महत्त्वाचे सुरक्षा नियम (Safety Points).

१. वैयक्तिक सुरक्षा उपकरणांचा (PPE) वापर

वेल्डिंग स्पेसिफिकेशनमध्ये नमूद केल्याप्रमाणे नेहमी प्रमाणित सुरक्षा साधने वापरावीत. यामध्ये वेल्डिंग हेल्मेट (योग्य डार्कनेस शेडसह), लेदरचे हातमोजे, एप्रन आणि सेफ्टी शूज यांचा समावेश होतो. यामुळे डोळ्यांना होणारा 'आर्क फ्लॅश'चा त्रास आणि शरीराला बसणारे चटके टाळता येतात.

२. उपकरणांची आणि केबल्सची तपासणी

वेल्डिंग सुरू करण्यापूर्वी मशिनच्या स्पेसिफिकेशननुसार सर्व केबल्स आणि होल्डर्सची तपासणी करा. केबल्स कुठेही कापलेल्या किंवा उघड्या नसाव्यात. सैल कनेक्शनमुळे (Loose connections) स्पार्किंग होऊन आग लागण्याची शक्यता असते.

३. वायुवीजन (Ventilation)

वेल्डिंग करताना इलेक्ट्रोडमधील फ्लक्स जळाल्यामुळे विषारी वायू आणि धूर निघतो. स्पेसिफिकेशननुसार, बंद खोलीत वेल्डिंग करताना एक्झॉस्ट फॅन किंवा 'फ्यूम एक्सट्रॅक्टर'चा वापर करणे अनिवार्य आहे, जेणेकरून वेल्डरला श्वसनाचा त्रास होणार नाही.

४. ज्वलनशील पदार्थांपासून दूर राहणे

ज्या ठिकाणी वेल्डिंग करायचे आहे, त्या जागेच्या १० मीटर परिसरात तेल, कापूस, कागद किंवा गॅस सिलिंडर यांसारखे ज्वलनशील पदार्थ नसावेत. वेल्डिंगच्या ठिणग्या (Spatter) लांब उडून आग लागण्याचा धोका असतो.

५. योग्य अर्थिंग आणि विद्युत सुरक्षा

वेल्डिंग मशिनला नेहमी 'प्रॉपर अर्थिंग' (Earth Clamp) असावे. ओल्या हाताने किंवा ओल्या जागी उभे राहून वेल्डिंग करू नका. मशिनच्या स्पेसिफिकेशननुसार योग्य व्होल्टेजचा पुरवठा होत असल्याची खात्री करा, जेणेकरून इलेक्ट्रिक शॉक बसणार नाही.

Safety about lesson (मशिन आणि साधनांची सुरक्षा )

१. WPS नियमांचे पालन: वेल्डिंग सुरू करण्यापूर्वी 'वेल्डिंग प्रोसिजर स्पेसिफिकेशन' (WPS) नीट वाचा. स्पेसिफिकेशनमध्ये दिलेल्या मर्यादेपेक्षा जास्त करंट किंवा चुकीचा गॅस वापरल्याने मशिनवर ताण येऊ शकतो.

२. इलेक्ट्रोड स्पेसिफिकेशन: स्पेसिफिकेशनमध्ये सुचवलेलाच इलेक्ट्रोड (उदा. E6013 किंवा E7018) वापरा. चुकीच्या इलेक्ट्रोडमुळे आर्कमध्ये दोष निर्माण होऊन इलेक्ट्रोड होल्डर खराब होऊ शकतो.

३. कॅलिब्रेटेड मीटर्स (Calibrated Meters): स्पेसिफिकेशननुसार अचूक करंट आणि व्होल्टेज मिळवण्यासाठी मशिनवरील मीटर्स कॅलिब्रेटेड (अचूक) असल्याची खात्री करा. चुकीच्या रीडिंगमुळे मशिन ओव्हरहीट होऊ शकते.

४. गॅस फ्लो रेट (Gas Flow Rate): जर स्पेसिफिकेशनमध्ये गॅस वेल्डिंग किंवा मिग/तिग वेल्डिंगचा उल्लेख असेल, तर गॅसचा प्रवाह (Flow rate) रेग्युलेटरद्वारे अचूक सेट करा. जास्त प्रवाहामुळे गॅस वाया जातो आणि रेग्युलेटर गोठू शकतो.

५. साधनांची निवड: जॉइंटच्या स्पेसिफिकेशननुसार योग्य आकाराचे क्लॅम्प्स आणि फिक्स्चर्स वापरा. चुकीची साधने वापरल्याने जॉब निसटून अपघात होऊ शकतो.

Safety about self care (स्वतःची काळजी )

१. साहित्याची सुरक्षित हाताळणी (Material Handling): स्पेसिफिकेशननुसार मोठ्या आणि जड प्लेट्सवर काम करताना त्या स्वतः उचलण्याचा प्रयत्न करू नका. क्रेन किंवा सहकाऱ्याची मदत घ्या, जेणेकरून पाठीला इजा होणार नाही.

२. धुराची माहिती (Fume Awareness): विशिष्ट धातूंच्या स्पेसिफिकेशननुसार (उदा. गॅल्व्हनाइज्ड स्टील किंवा स्टेनलेस स्टील) वेल्डिंग करताना निघणारा धूर अतिशय विषारी असतो. अशा वेळी विशिष्ट 'रेस्पिरेटर मास्क' वापरणे अनिवार्य आहे.

३. योग्य पीपीई (Correct PPE): स्पेसिफिकेशनमध्ये नमूद केलेल्या वेल्डिंग प्रक्रियेनुसार (उदा. आर्क किंवा गॅस) आपले सुरक्षा कवच निवडा. प्रत्येक प्रक्रियेसाठी लागणाऱ्या चष्म्याचा किंवा हेल्मेटचा 'शेड नंबर' वेगळा असतो.

४. कामाच्या जागेची स्वच्छता: स्पेसिफिकेशननुसार वेल्डिंग करण्यापूर्वी कामाची जागा तेल, ग्रीस आणि ज्वलनशील पदार्थांपासून मुक्त ठेवा. शुद्ध ऑक्सिजनच्या संपर्कात तेल आल्यास मोठा स्फोट होऊ शकतो.

५. थकवा आणि एकाग्रता: स्पेसिफिकेशननुसार अचूक वेल्डिंग करण्यासाठी एकाग्रता लागते. सतत काम केल्याने डोळ्यांवर ताण येऊ शकतो, त्यामुळे ठराविक काळानंतर विश्रांती घ्या आणि डोळे थंड पाण्याने धुवा.

लक्षात ठेवा:

'स्पेसिफिकेशन' म्हणजे केवळ कागदावरचे नियम नाहीत, तर ते तुमच्या कामाची गुणवत्ता आणि तुमची सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यासाठी बनवलेले मार्गदर्शक तत्व आहेत.

History (इतिहास):

सुरुवातीच्या काळात वेल्डिंग साहित्यासाठी कोणतेही नियम नव्हते. जसजसे औद्योगिक अपघात वाढले, तसतसे १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात विविध देशांनी स्वतःचे मानके (Standards) तयार केले. भारतात 'ब्युरो ऑफ इंडियन स्टँडर्ड्स' (BIS) द्वारे हे नियम ठरवले जातात.