Lesson Name :- 80. Gas Pressure (वायूचा दाब)

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Topic Name :- 80. Gas Pressure (वायूचा दाब)

Diagram of related topic :-
Definition (व्याख्या):
गॅस वेल्डिंग किंवा कटिंग प्रक्रियेत, सिलिंडरमध्ये साठवलेला उच्च दाबाचा वायू वेल्डिंग टॉर्चपर्यंत पोहोचवण्यासाठी ज्या नियंत्रित दाबात (Pressure) बदलला जातो, त्याला 'गॅस प्रेशर' किंवा 'वर्किंग प्रेशर' असे म्हणतात.

Objectives (मुख्य उद्दिष्टे):
१. सिलिंडरमधील दाब आणि प्रत्यक्ष कामासाठी लागणारा दाब यातील फरक समजून घेणे.
२. 'प्रेशर रेग्युलेटर'चे (Pressure Regulator) कार्य आणि महत्त्व जाणून घेणे.
३. धातूच्या जाडीनुसार (Thickness) योग्य गॅस प्रेशर सेट करायला शिकणे.
४. दाब मोजणाऱ्या यंत्राचे (Pressure Gauge) वाचन अचूकपणे करणे.
५. अयोग्य दाबामुळे वेल्डिंगमध्ये निर्माण होणारे दोष ओळखणे.

उद्देशाचे सविस्तर आणि तांत्रिक स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे.
१. सिलिंडरमधील दाब (Cylinder Pressure) आणि कार्यरत दाब (Working Pressure) यातील फरक
हे समजून घेण्यासाठी गॅस रेग्युलेटरवरील दोन घड्याळांकडे (Gauges) लक्ष द्यावे लागते:
सिलिंडरमधील दाब: 
हा गॅस सिलिंडरच्या आत किती प्रमाणात शिल्लक आहे हे दर्शवतो. सिलिंडर पूर्ण भरलेला असताना हा दाब खूप जास्त असतो (उदा. ऑक्सिजनसाठी १५० kg/cm 2).
कार्यरत दाब (Working Pressure): हा तो दाब आहे जो आपण रेग्युलेटरच्या सहाय्याने कमी करतो आणि टॉर्चकडे पाठवतो. हा दाब खूप कमी असतो (उदा. ०.५ ते १.० kg/cm2).
ओळखण्याची पद्धत: रेग्युलेटरमधील जे घड्याळ सिलिंडरच्या जवळ असते ते 'सिलिंडर प्रेशर' दाखवते आणि जे घड्याळ होस पाईपच्या जवळ असते ते 'वर्किंग प्रेशर' दाखवते.

२. 'प्रेशर रेग्युलेटर'चे (Pressure Regulator) कार्य आणि महत्त्व
कार्य: रेग्युलेटरचे मुख्य काम म्हणजे सिलिंडरमधील उच्च दाबाच्या वायूला वेल्डिंगसाठी लागणाऱ्या कमी आणि स्थिर दाबात रूपांतरित करणे. सिलिंडरमधील गॅस कमी झाला तरी रेग्युलेटर बाहेर पडणाऱ्या गॅसचा दाब स्थिर राखतो.
महत्त्व: जर रेग्युलेटर नसेल, तर उच्च दाबाचा गॅस थेट टॉर्चमध्ये येईल, ज्यामुळे होस पाईप फाटू शकतो किंवा टॉर्चचा स्फोट होऊ शकतो. सुरक्षित आणि नियंत्रित फ्लेमसाठी रेग्युलेटर अनिवार्य आहे.

३. धातूच्या जाडीनुसार (Thickness) गॅस प्रेशर सेट करणे
धातूची जाडी जितकी जास्त, तितकी मोठी 'टीप' (Tip Size) वापरावी लागते आणि गॅसचा दाबही वाढवावा लागतो.
पातळ पत्र्यासाठी (१ mm पर्यंत): कमी दाबाची गरज असते (उदा. ०.१५ kg/cm2).
मध्यम जाडीसाठी (३ mm ते ६ mm): दाब थोडा वाढवावा लागतो (उदा. ०.४ ते ०.७ kg/cm2).
जास्त जाडीसाठी: टॉर्च टिप नंबरनुसार तक्त्यामध्ये पाहून दाब सेट करावा लागतो. साधारणपणे ऑक्सिजनचा दाब ॲसिटिलीनपेक्षा थोडा जास्त ठेवला जातो.

४. प्रेशर गेज (Pressure Gauge) चे अचूक वाचन कसे करावे?
युनिट तपासा: गेजवर दाब कोणत्या एककात आहे ते पहा (उदा. PSI, Bar, किंवा kg/cm2).
काट्याची स्थिती: रेग्युलेटरचा स्क्रू हळूहळू फिरवून काटा हव्या असलेल्या आकड्यावर आणावा.
वाचन करतानाची स्थिती: गेजकडे नेहमी समोरून (Perpendicular) पहावे, तिरक्या कोनातून पाहिल्यास चुकीचे वाचन (Parallax Error) होऊ शकते.

५. अयोग्य दाबामुळे निर्माण होणारे दोष आणि ओळख
दाब खूप जास्त असल्यास: दोष: फ्लेम 'हिसिंग' (Hissing) आवाज करते, फ्लेम टॉर्चच्या टोकापासून लांब जाते (Flame blow-off).
ओळख: वेल्डिंग पूल खूप जास्त उडतो (Spatter) आणि धातू जळण्याची शक्यता असते.
दाब खूप कमी असल्यास:
दोष: 'बॅक-फायर' (Back-fire) होण्याचा धोका वाढतो.
ओळख: टॉर्चमधून 'पॉप' असा आवाज येतो, ज्योत वारंवार विझते आणि धातू पुरेसा वितळत नाही.

Types (दाबाचे प्रकार):
१. Cylinder Pressure (सिलिंडर दाब): 
सिलिंडरमध्ये वायू साठवतानाचा उच्च दाब (उदा. ऑक्सिजनसाठी सुमारे १५० kg/cm²).
२. Working Pressure (कार्यरत दाब): 
टॉर्चमध्ये प्रत्यक्ष वापरासाठी लागणारा कमी दाब (उदा. ०.१५ ते १.० kg/cm²).

Skills (आवश्यक कौशल्ये):
१. रेग्युलेटरचा 'ऍडजस्टिंग स्क्रू' फिरवून अचूक दाब सेट करणे.
२. प्रेशर गेजवरील रीडिंग (PSI किंवा kg/cm²) अचूकपणे वाचणे.
३. गॅसच्या दाबावरून टॉर्चची 'टीप' (Tip) योग्य आहे की नाही हे ठरवणे.
४. गॅसचा दाब अचानक कमी-जास्त झाल्यास दोष शोधणे (Troubleshooting).
५. वेल्डिंग संपल्यावर रेग्युलेटरमधील दाब पूर्णपणे काढून (Release) टाकणे.

Safety about topic (विषयाची सुरक्षा - उपकरणांविषयी):
1. रेग्युलेटर जोडण्यापूर्वी सिलिंडरचा वाल्व थोडा उघडून 'क्रॅकिंग' (Cracking) करावे, जेणेकरून धूळ निघून जाईल.
2. रेग्युलेटरच्या वाल्वला किंवा थ्रेडला कधीही तेल किंवा ग्रीस लावू नका; ऑक्सिजनच्या संपर्कात येताच त्याचा स्फोट होऊ शकतो.
3. नेहमी प्रमाणित (ISI मार्क) प्रेशर रेग्युलेटरचाच वापर करावा.
4. प्रेशर गेजच्या काचेवर तडा असल्यास तो बदलून घ्यावा.

Safety about self care (स्वतःची काळजी - वैयक्तिक सुरक्षा):
1. सिलिंडर वाल्व उघडताना कधीही रेग्युलेटरच्या समोर उभे राहू नका, बाजूला उभे राहून वाल्व उघडावा.
2. डोळ्यांच्या सुरक्षेसाठी सेफ्टी गॉगल्स वापरावेत.
3. हाय-प्रेशर गॅस कधीही स्वतःच्या कपड्यांवरील धूळ झटकण्यासाठी वापरू नका, यामुळे गंभीर इजा होऊ शकते.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more