Lesson Name :- 81. Nozzle Selection (नोझल किंवा टिपची निवड)

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Topic Name :- 81. Nozzle Selection (नोझल किंवा टिपची निवड)

Diagram of related topic :-


Definition (व्याख्या):
गॅस वेल्डिंग टॉर्चच्या पुढच्या भागाला 'नोझल' किंवा 'टिप' (Tip) असे म्हणतात. जोडायच्या धातूच्या जाडीनुसार (Thickness) योग्य आकाराचे नोझल निवडणे, जेणेकरून आवश्यक प्रमाणात उष्णता मिळेल, या प्रक्रियेला 'नोझल सिलेक्शन' असे म्हणतात.

Objectives (मुख्य उद्दिष्टे):
१. विविध क्रमांकाच्या नोझल्सची ओळख करून घेणे.
२. धातूच्या जाडीनुसार (Metal Thickness) योग्य नोझल क्रमांक निवडायला शिकणे.
३. नोझलचा आकार आणि गॅसचा वापर यांचा संबंध समजून घेणे.
४. चुकीचे नोझल वापरल्यामुळे वेल्डिंगवर होणारे परिणाम जाणून घेणे.
५. नोझलची देखभाल आणि स्वच्छता कशी करावी हे शिकणे.

उद्देशाचे सविस्तर तांत्रिक आणि अभ्यासात्मक स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे.
१. विविध क्रमांकाच्या नोझल्सची ओळख कशी करायची?
नोझल्सची ओळख प्रामुख्याने त्यावर कोरलेल्या नंबरवरून केली जाते.
नंबर कोठे असतो? 
प्रत्येक नोझलच्या बाजूला किंवा त्याच्या मागील भागावर (Shank) एक अंक दिलेला असतो (उदा. १, २, ३, ५, ७, १० इ.).
अंकाचा अर्थ: 
हा नंबर नोझलच्या छिद्राचा व्यास (Orifice Size) दर्शवतो. नंबर जितका मोठा, तितके नोझलचे छिद्र मोठे असते.
भौतिक ओळख: 
मोठ्या नंबरचे नोझल आकाराने थोडे जाड आणि लांब असू शकतात, कारण त्यांना जास्त उष्णता सहन करावी लागते.

२. धातूच्या जाडीनुसार (Metal Thickness) योग्य नोझल क्रमांक निवडणे
योग्य नोझल निवडण्यासाठी एक मानक तक्ता (Selection Chart) वापरला जातो. सामान्य नियम असा आहे की, धातूची जाडी वाढली की नोझलचा नंबरही वाढवावा लागतो:

धातूची जाडी (mm)                     नोझल नंबर (Standard)
०.८ mm (खूप पातळ)                     १
१.६ mm                                         २
२.५ mm                                         ३ ते ५
५.० mm                                        ७ ते १०
१०.० mm पेक्षा जास्त                        १३ ते १८

३. नोझलचा आकार आणि गॅसचा वापर यांचा संबंध
नोझलचा आकार आणि गॅसचा वापर यांचा थेट संबंध असतो:
मोठे नोझल: छिद्र मोठे असल्याने एकाच वेळी जास्त प्रमाणात ऑक्सिजन आणि ॲसिटिलीन बाहेर पडतात. यामुळे जास्त उष्णता (BTU - British Thermal Units) निर्माण होते.
गॅसचा खप: मोठे नोझल वापरल्यास सिलिंडरमधील गॅस लवकर संपतो. त्यामुळे विनाकारण मोठ्या नंबरचे नोझल वापरू नये.
वेग: मोठ्या नोझलमुळे धातू लवकर वितळतो, म्हणून जाड धातूसाठी मोठे नोझल अनिवार्य असते.

४. चुकीचे नोझल वापरल्यामुळे वेल्डिंगवर होणारे परिणाम
गरजेपेक्षा लहान नोझल वापरल्यास: धातू पुरेसा वितळणार नाही (Poor Penetration). वेल्डिंग करण्यासाठी खूप वेळ लागेल आणि सांधा कच्चा राहील. वारंवार 'बॅक-फायर' होण्याची शक्यता असते.
गरजेपेक्षा मोठे नोझल वापरल्यास: धातू प्रमाणाबाहेर वितळेल. पातळ पत्र्याला वेल्डिंग करताना छिद्र पडेल (Burn-through). वेल्डिंग पूल नियंत्रित करणे कठीण होईल आणि गॅसची नासाडी होईल.

५. नोझलची देखभाल आणि स्वच्छता कशी करावी?
नोझलच्या कार्यक्षमतेसाठी त्याची नियमित निगा राखणे गरजेचे आहे:
स्वच्छता: वेल्डिंग करताना उडणारे धातूचे कण (Spatter) नोझलच्या छिद्रात अडकतात. ते काढण्यासाठी 'टिप क्लिनर' (Tip Cleaner) चा वापर करावा.
सावधगिरी: नोझल कधीही लोखंडी तार किंवा सुईने साफ करू नये, कारण यामुळे छिद्राचा आकार बदलू शकतो.
ग्रॅफाइट किंवा मेण: नोझलच्या थ्रेड्सवर (Threads) अधूनमधून ग्रॅफाइट लावल्यास ते सहज उघडता येतात.
आकार तपासणे: जर नोझलचे टोक घासले जाऊन वेडेवाकडे झाले असेल, तर 'टिप ड्रेसर'ने किंवा फाईलने ते पुन्हा सपाट करावे.

Types (प्रकार):
नोझल्स प्रामुख्याने त्यांच्या छिद्राच्या व्यासानुसार (Orifice diameter) क्रमांकात विभागलेले असतात:
१. कमी क्रमांकाचे नोझल (उदा. १, २, ३): पातळ पत्रा वेल्डिंगसाठी.
२. मध्यम क्रमांकाचे नोझल (उदा. ५, ७, १०): मध्यम जाडीच्या जॉबसाठी.
३. मोठ्या क्रमांकाचे नोझल (उदा. १३, १८, २५): जड कास्टिंग किंवा जाड प्लेट्ससाठी.

Skills (आवश्यक कौशल्ये):
१. नोझलवरील नंबर पाहून तो कोणत्या कामासाठी आहे हे ओळखणे.
२. टॉर्चला नोझल गळतीमुक्त (Leak-proof) पद्धतीने घट्ट बसवणे.
३. 'नोझल क्लिनर'च्या सहाय्याने नोझलमधील कार्बन साफ करणे.
४. नोझलचा आकार खराब झाला असल्यास तो ओळखून बदलणे.
५. वेल्डिंग करताना नोझल आणि जॉबमधील अंतर अचूक राखणे.

Safety about topic (विषयाची सुरक्षा - उपकरणांविषयी):

1. नोझल कधीही हाताने गरम असताना काढू नका, नेहमी 'स्पॅनर' वापरा.
2. नोझल साफ करण्यासाठी कधीही पोलादी तार (Steel wire) वापरू नका, यामुळे नोझलचे छिद्र मोठे होऊ शकते; नेहमी 'टिप क्लिनर' वापरा.
3. नोझलचे तोंड जमिनीवर किंवा विटांवर घासून साफ करू नका.
4. नोझलमध्ये 'बॅक-फायर' झाल्यास टॉर्चचे वाल्व त्वरित बंद करा.

Safety about self care (स्वतःची काळजी - वैयक्तिक सुरक्षा):
1. गरम नोझलला चुकूनही स्पर्श करू नका, यामुळे गंभीर चटका बसू शकतो.
2. नोझल बदलताना गॅस पूर्णपणे बंद असल्याची खात्री करा.
3. नोझल साफ करताना उडणारा कचरा डोळ्यात जाऊ नये म्हणून चष्मा वापरावा.




Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more