Lesson Name :- 18. Uses, Care, and Maintenance of Marking Tools

Lesson Name :- 18. Uses, Care, and Maintenance of Marking Tools

Definition (व्याख्या) :-

मार्किंग टूल्स (उदा. कॅलिपर, डिव्हायडर, पंच इ.) हे जॉबवर अचूक मापे घेण्यासाठी आणि खुणा करण्यासाठी वापरले जातात. या साधनांचे आयुष्य आणि अचूकता टिकवून ठेवण्यासाठी त्यांचा योग्य वापर, नियमित स्वच्छता आणि सुरक्षित साठवणूक करणे म्हणजे 'Care and Maintenance' होय.

5 Objectives (५ उद्दिष्टे) :-

१. विविध मार्किंग टूल्सचा (कॅलिपर, डिव्हायडर, इ.) विशिष्ट उपयोग समजून घेणे.

२. प्रिसिजन (अचूक) साधनांची हाताळणी करताना घ्यायची काळजी शिकणे.

३. साधनांचे गंज आणि झीज यांपासून संरक्षण करण्याच्या पद्धती शिकणे.

४. साधनांची अचूकता (Accuracy) टिकवून ठेवण्यासाठी देखभाल करणे.

५. खराब झालेली साधने ओळखणे आणि दुरुस्तीसाठी वेगळे करणे.

Material (साहित्य) :-

साधने: कॅलिपर्स, डिव्हायडर्स, सरफेस प्लेट (कास्ट आयर्न/ग्रॅनाईट), अँगल प्लेट, स्क्रायबर, पंच, सरफेस गेज.

स्वच्छतेसाठी: सुती कापड (Cotton waste), मऊ ब्रश.

संरक्षणासाठी: पातळ ऑइल (Anti-rust oil), ग्रीस, पेट्रोलियम जेली.

Working Principle (कार्यकारी तत्व) :-

हा पाठ 'प्रतिबंधात्मक देखभाल' (Preventive Maintenance) या तत्त्वावर आधारित आहे. म्हणजेच, साधन खराब झाल्यावर दुरुस्त करण्यापेक्षा, ते खराब होऊ नये म्हणून आधीच योग्य ती काळजी घेणे.

1. Uses (उपयोग) :-

Surface Plate (सरफेस प्लेट): मार्किंगसाठी 'डेटम' (Datum) किंवा समतल आधार म्हणून वापर होतो.

Angle Plate (अँगल प्लेट): जॉबला ९० अंशात आधार देण्यासाठी आणि क्लॅम्प करण्यासाठी.

Scriber (स्क्रायबर): धातूवर रेषा ओढण्यासाठी (पेन्सिलसारखा वापर).

Punch (पंच): मार्किंग पक्के करण्यासाठी (Dot/Center Punch) किंवा छिद्र पाडण्यासाठी (Hollow Punch).

Divider (डिव्हायडर): वर्तुळ काढण्यासाठी किंवा माप ट्रान्सफर करण्यासाठी.

Caliper (कॅलिपर): जॉबची बाह्य किंवा अंतर्भाग मोजण्यासाठी (स्टील रूलच्या सहाय्याने).

Surface Gauge (सरफेस गेज): समांतर रेषा मारण्यासाठी आणि जॉबची समांतरता तपासण्यासाठी.

2. Care (काळजी) :-

Surface Plate: यावर कधीही हातोडी मारू नका. काम संपल्यावर झाकून ठेवा.

Dividers/Calipers: यांची टोके (Points) तीक्ष्ण ठेवा. प्रमाणापेक्षा जास्त उघडू नका.

Scribers: खिशात ठेवताना टोकाला कॉर्क किंवा बूच लावा.

Angle Plates: खाली पडू देऊ नका, यामुळे त्याचे काटकोन बदलू शकतात.

3. Maintenance (देखभाल) :-

स्वच्छता: वापरण्यापूर्वी आणि नंतर सर्व साधने स्वच्छ सुती कापडाने पुसून घ्या.

ऑइलिंग: काम संपल्यावर साधनांना पातळ ऑइलचा थर लावून ठेवा जेणेकरून गंज लागणार नाही.

स्टोरेज: साधने एकमेकांवर आदळणार नाहीत अशा पद्धतीने लाकडी बॉक्समध्ये किंवा रॅकवर वेगळी ठेवा.

Common Errors (चुका) :-

१. Cutting Tools सोबत ठेवणे: फाइल्स किंवा हॅकसॉ ब्लेडसोबत प्रिसिजन टूल्स (कॅलिपर, सरफेस गेज) ठेवल्याने त्यांची अचूकता जाते.

२. चुकीचा वापर: स्क्रायबरचा वापर पंच म्हणून करणे किंवा कॅलिपरचा वापर पकड (Pliers) म्हणून करणे.

३. धूळ: सरफेस प्लेटवर धूळ असतानाच जॉब घासणे, ज्यामुळे ओरखडे येतात.

४. जोर लावणे: नट-बोल्ट्स किंवा स्क्रू प्रमाणापेक्षा जास्त घट्ट करणे.

Material & Construction (साहित्य आणि रचना - थोडक्यात) :-

बहुतेक मार्किंग टूल्स (पंच, स्क्रायबर, डिव्हायडरची टोके) हे हाय कार्बन स्टील (High Carbon Steel) पासून बनलेले असतात आणि हार्डन व टेम्पर केलेले असतात. सरफेस प्लेट कास्ट आयर्न किंवा ग्रॅनाईटची असते.

Skills ( कौशल्ये) :-

१. ऑइलिंग आणि ग्रीसिंग: साधनांना गंजण्यापासून वाचवण्यासाठी योग्य प्रमाणात ऑइल लावण्याचे कौशल्य.

२. शार्पनिंग (Sharpening): पंच आणि स्क्रायबरची टोके योग्य कोनात (उदा. ६०°, ९०°) ग्राइंड करणे.

३. विझ्युअल इन्स्पेक्शन: साधन वापरण्यायोग्य आहे की नाही हे पाहून ओळखणे.

४. झिरो एरर चेक: कॅलिपर किंवा डिव्हायडरची दोन्ही टोके जुळवून त्रुटी तपासणे.

५. सुरक्षित साठवणूक: साधने योग्य क्रमाने आणि सुरक्षित जागेवर ठेवणे.

Safety about lesson (साधनांची सुरक्षा) :-

१. मॅग्नेटिझम: सरफेस गेज किंवा इतर टूल्सना चुंबकत्व (Magnetism) आले असल्यास ते डिमॅग्नेटाईझ करा.

२. थंड जागा: साधने खूप उष्ण किंवा खूप थंड जागी ठेवू नका, तापमानामुळे धातूत प्रसरण/आकुंचन होऊन अचूकता बदलते.

३. कव्हर: सरफेस प्लेट वापरत नसताना लाकडी कव्हरने झाकून ठेवा.

Safety about self care (वैयक्तिक सुरक्षा) :-

१. तीक्ष्ण टोके: स्क्रायबर किंवा डिव्हायडर खिशात ठेवू नका, यामुळे दुखापत होऊ शकते.

२. हाताळणी: अवजड साधने (उदा. अँगल प्लेट, सरफेस प्लेट) उचलताना पायावर पडणार नाहीत याची काळजी घ्या. सेफ्टी शूज वापरा.

Other essential (इतर आवश्यक माहिती) :-

Calibration: ठराविक कालावधीनंतर (उदा. ६ महिन्यांनी) सरफेस प्लेट आणि इतर मोजमाप साधनांचे 'कॅलिब्रेशन' (प्रमाणीकरण) करणे आवश्यक असते.

Burrs: साधने वापरताना किंवा पडल्यामुळे त्यावर 'बर्स' (Burrs - धातूचा खडबडीत भाग) आल्यास त्या ऑइल स्टोनने घासून काढाव्यात.

या Lesson मधून महत्वाचे प्रश्न :-

१. सरफेस प्लेट वापरत नसताना ती कशाने पुसून व झाकून ठेवावी?

(उत्तर: ऑइल लावून लाकडी कव्हरने झाकून ठेवावी.)

२. स्क्रायबरची टोके वारंवार का तपासावीत?

(उत्तर: तीक्ष्णता (Sharpness) टिकवण्यासाठी आणि अचूक मार्किंगसाठी.)

३. अँगल प्लेट किंवा सरफेस प्लेटवर 'बर्स' (Burrs) आल्यास काय करावे?

(उत्तर: ऑइल स्टोनने (Oil Stone) घासून त्या काढाव्यात.)

४. कॅलिपर आणि डिव्हायडरचा जॉइंट खूप घट्ट किंवा खूप सैल असल्यास काय करावे?

(उत्तर: रिवेट किंवा स्क्रू ॲडजस्ट करून तो योग्य स्थितीत आणावा.)

५. कटिंग टूल्स (उदा. फाइल) आणि मेजरिंग टूल्स (उदा. सरफेस गेज) एकत्र का ठेवू नयेत?

(उत्तर: एकमेकांवर घासल्यामुळे मेजरिंग टूल्सची अचूकता कमी होते आणि स्क्रॅचेस येतात.)

निष्कर्ष (Conclusion) :-

कोणत्याही कुशल कारागिराची ओळख ही त्याच्या साधनांच्या स्थितीवरून होते. मार्किंग टूल्सची योग्य निगा, वेळेवर ऑइलिंग आणि सुरक्षित वापर केल्याने त्यांचे आयुष्य वाढते आणि जॉबची अचूकता (Accuracy) कायम राहते.

Assignment (स्वाध्याय) :-

१. तुमच्या वर्कशॉपमधील खराब झालेले (Damaged) आणि चांगले (Good condition) टूल्स वेगळे करा.

२. पंच आणि स्क्रायबरला ऑइल स्टोनवर घासून धार लावण्याचे प्रात्यक्षिक करा.