Lesson 10 :- Uses, Care, and Maintenance of Vices (व्हाइस - वापर, निगा आणि देखभाल)

 Lesson 10 :- Uses, Care, and Maintenance of Vices (व्हाइस - वापर, निगा आणि देखभाल)

१. Definition (व्याख्या) :-

'व्हाइस' हे वर्कशॉपमधील एक महत्त्वाचे 'होल्डिंग टूल' (Holding Tool) आहे. कोणत्याही जॉबवर फाइलिंग (Filing), हॅकसॉइंग (Hacksawing), थ्रेडिंग (Threading) किंवा चिपिंग (Chipping) सारख्या क्रिया करताना जॉबला एका जागी घट्ट पकडून ठेवण्यासाठी व्हाइसचा वापर केला जातो.

२. Objectives ( उद्दिष्टे) :-

व्हाइसचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या विशिष्ट उपयोगांची माहिती घेणे.

व्हाइसचे भाग आणि ते कोणत्या मटेरिअलपासून बनतात हे समजून घेणे.

व्हाइसची अचूकता आणि पकड टिकवून ठेवण्यासाठी देखभालीच्या पद्धती शिकणे.

जॉबच्या आकारानुसार योग्य व्हाइस निवडण्याचे कौशल्य विकसित करणे.

व्हाइसवर काम करताना स्वतःची आणि उपकरणाची सुरक्षा कशी राखायची हे शिकणे.

३. Material & Construction (साहित्य आणि रचना) :-

व्हाइसची रचना अतिशय मजबूत असते जेणेकरून तो कामाचा दाब सोसू शकेल:

Body (Body & Fixed Jaw): कास्ट आयर्न (Cast Iron).

Movable Jaw: कास्ट आयर्न (Cast Iron).

Jaw Plates: टूल स्टील (Tool Steel) - या हार्डन केलेल्या असतात.

Spindle & Handle: माईल्ड स्टील (Mild Steel).

Box Nut: फॉस्फर ब्रॉन्झ (Phosphor Bronze) किंवा कास्ट आयर्न.

४. Least Count / Specification (तपशील) :-

व्हाइसला 'किमान माप' (Least Count) नसते, कारण ते मोजमापाचे साधन नाही. व्हाइसची ओळख किंवा स्पेसिफिकेशन त्याच्या जबड्याच्या रुंदीवरून (Width of Jaws) ठरवली जाते.

उदाहरणादाखल: ७५ मिमी, १०० मिमी, १२५ मिमी किंवा १५० मिमी रुंदीचे व्हाइस वर्कशॉपमध्ये सामान्यतः वापरले जातात.

५. Working Principle (कार्यकारी तत्व) :-

व्हाइस हा 'स्क्रू आणि नट' (Screw and Nut) या तत्त्वावर कार्य करतो. जेव्हा आपण हँडल फिरवतो, तेव्हा स्पिंडल (जो एक मोठा स्क्रू आहे) बॉक्स नटमध्ये फिरतो. यामुळे रोटरी मोशनचे रूपांतर लिनिअर मोशनमध्ये (Linear Motion) होऊन 'मुव्हेबल जॉ' पुढे किंवा मागे सरकतो.

६. Types (प्रकार) :-

१. Bench Vice: बेंचवर बसवलेला, सामान्य कामासाठी.

२. Pipe Vice: गोल पाईप पकडण्यासाठी.

३. Hand Vice: लहान जॉब पकडण्यासाठी हातात धरला जातो.

४. Pin Vice: अतिशय बारीक पिन्स किंवा वायर पकडण्यासाठी.

५. Machine Vice: ड्रिलिंग किंवा मिलिंग मशीनवर जॉब पकडण्यासाठी.

६. Leg Vice: फोर्जिंग शॉपमध्ये अवजड कामासाठी.

७. ५ Skills (५ कौशल्ये) :-

Clamping Skill: जॉबला जबड्याच्या मध्यभागी आणि योग्य दाबाने पकडणे.

Leveling: जॉब समांतर (Parallel) कसा लावायचा याचे कौशल्य.

Cleaning: थ्रेड्समधील धातूचा बुरादा ब्रशने साफ करणे.

Lubrication: स्पिंडल आणि बॉक्स नटला वेळोवेळी ग्रीसिंग करणे.

Vice Clamps Use: फिनिश केलेल्या जॉबवर ओरखडे येऊ नये म्हणून 'सॉफ्ट जॉ' (Soft Jaws) वापरणे.

८. Common Errors (सामान्य चुका) :-

जबड्याच्या फक्त एका कडेला जॉब पकडणे (यामुळे स्पिंडलवर ताण येतो).

हँडलवर हातोडीने फटका मारणे (यामुळे थ्रेड्स खराब होतात).

अतिशय गरम जॉब बेंच व्हाइसमध्ये पकडणे (यामुळे जबड्यांचे हार्डनेस कमी होऊ शकते).

घाणेरड्या किंवा तेलकट जबड्यात जॉब पकडणे (जॉब निसटण्याची शक्यता).

९. Safety about lesson (पाठाची सुरक्षा) :-

व्हाइस बेंचवर व्यवस्थित बोल्टने घट्ट केलेला असावा.

स्पिंडल पूर्णपणे बाहेर काढू नका, अन्यथा तो पडू शकतो.

वापर संपल्यावर जबड्यांमध्ये थोडी फट ठेवावी (ते एकमेकांना चिकटवून ठेवू नयेत).

१०. Safety about self-care (स्वतःची सुरक्षा) :-

जॉब पकडताना बोटे जबड्यांच्या मध्ये येणार नाहीत याची काळजी घ्या.

हँडल सोडताना ते पायावर पडणार नाही याची खात्री करा.

जॉब खूप घट्ट करताना हँडल अचानक निसटणार नाही याकडे लक्ष द्या.

११. Other Essential (इतर आवश्यक माहिती) :-

Height of Vice: व्हाइसची उंची कारागिराच्या कोपराच्या (Elbow) उंची इतकी असावी.

Soft Jaws: तांबे किंवा ॲल्युमिनियमच्या पट्ट्यांपासून बनवलेले जबडे फिनिश जॉबसाठी वापरावेत.

१२. या Lesson मधून महत्त्वाचे प्रश्न :-

१. बेंच व्हाइसचे स्पेसिफिकेशन कशावरून ठरवले जाते?

२. व्हाइसचा स्पिंडल कोणत्या धातूपासून बनवलेला असतो?

३. फोर्जिंग शॉपमध्ये कोणता व्हाइस वापरतात आणि का?

४. व्हाइस कोणत्या मेकॅनिझमवर (तत्त्वावर) कार्य करतो?

५. फिनिश केलेल्या जॉबवर ओरखडे टाळण्यासाठी काय वापरावे?

१३. निष्कर्ष (Conclusion) :-

व्हाइस हा वर्कशॉपचा कणा आहे. जर कारागिराला व्हाइसचा योग्य वापर आणि त्याची निगा राखता आली, तरच तो अचूक आणि दर्जेदार जॉब बनवू शकतो. नियमित स्वच्छता आणि ऑयलिंग हे व्हाइसचे आयुष्य वाढवण्यासाठी अनिवार्य आहे.