Practical No. 40

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Practical No. 40. Identify the fundamental terms of work power, energy, units, voltage, current resistance, and colour codes. (12 hrs)

प्रात्यक्षिक क्र. ४०: कार्य, शक्ती, ऊर्जा आणि विद्युत संज्ञा (Voltage, Current, Resistance) व कलर कोड्स ओळखणे

१. प्रात्यक्षिकाचा उद्देश (Aim)
१. कार्य (Work), शक्ती (Power) आणि ऊर्जा (Energy) यांच्या व्याख्या आणि परस्पर संबंध समजून घेणे.
२. व्होल्टेज (V), करंट (I) आणि रेझिस्टन्स (R) या विद्युत संज्ञांची एकके (Units) अभ्यासणे.
३. ओहमचा नियम (V=I×R) आणि त्याचे व्यावहारिक महत्त्व जाणून घेणे.
४. कलर कोड (Color Code) पद्धतीचा वापर करून कार्बन रेझिस्टरची किंमत ओळखायला शिकणे.
२. तयारी (Preparation)
प्रयोगशाळेतील बेंच पॉवर सप्लाय किंवा बॅटरी पूर्णपणे चार्ज असल्याची खात्री करणे.
रेझिस्टर कलर कोडचा तक्ता (Chart) सोबत ठेवणे.
मल्टीमीटर बॅटरी आणि प्रोब्स (Probes) सुस्थितीत असल्याची तपासणी करणे.

३. साधने आणि उपकरणे (Tools & Equipment)
डिजिटल मल्टीमीटर (DMM): रेझिस्टन्स आणि व्होल्टेज मोजण्यासाठी.
ब्रेडबोर्ड (Breadboard): तात्पुरती सर्किट जोडणी करण्यासाठी.
कनेक्टिंग वायर्स: सर्किट पूर्ण करण्यासाठी.
डीसी पॉवर सप्लाय / ९V बॅटरी.

४. कच्चा माल (Raw Material)
विविध कार्बन रेझिस्टर्स: (४-बँड आणि ५-बँडचे नमुने).
एलईडी (LED): सर्किटमधील प्रवाहाचे सूचक म्हणून.

५. इतर आवश्यकता (Other Requirements)
शास्त्रोक्त कॅल्क्युलेटर (फॉर्म्युला सोडवण्यासाठी).
कलर कोड चार्ट (कलर बँड्सची व्हॅल्यू पाहण्यासाठी).

६. सुरक्षा (Safety)
१. विद्युत मंडळाचे (Circuit) कनेक्शन करताना मुख्य पॉवर सप्लाय बंद ठेवावा.
२. मल्टीमीटरने रेझिस्टन्स मोजताना तो घटक सर्किटमधून बाहेर काढून किंवा पॉवर बंद करूनच मोजावा.
३. मल्टीमीटरचा नॉब नेहमी योग्य रेंजवर (उदा. व्होल्टेज मोजताना 'V' वर) असल्याची खात्री करा.
४. ओल्या हाताने किंवा ओल्या जमिनीवर उभे राहून विद्युत उपकरणे हाताळू नका.
५. बॅटरी किंवा कॅपॅसिटर शॉर्ट सर्किट होणार नाही याची दक्षता घ्या.

७. कृती / कार्यपद्धती (Procedure)
१. मूलभूत संज्ञा अभ्यासणे: कार्य, शक्ती आणि ऊर्जा यांच्या व्याख्या वाचून त्यांची सूत्रे (W=F×d) वहीत नोंदवा.
२. विद्युत संज्ञा ओळख: व्होल्टेज, करंट आणि रेझिस्टन्स यांमधील फरक ओळखा. ओहमच्या नियमाच्या त्रिकोणावरून (V,I,R) सूत्रे तयार करा.
३. कलर कोड वाचन: एक कार्बन रेझिस्टर हातात घ्या. त्याच्यावरील ४ रंगांचे बँड ओळखा (उदा. तपकिरी, काळा, लाल, सोनेरी).
४. गणना (Calculation): कलर कोड चार्टचा वापर करून रेझिस्टरची किंमत काढा (उदा. 10×10 
2
 =1000 Ω किंवा 1 kΩ).
५. मल्टीमीटरने पडताळणी: काढलेली किंमत मल्टीमीटरने प्रत्यक्ष मोजून पहा आणि दोन्हीमधील तफावत (Tolerance) तपासा.
६. शक्ती गणना: दिलेल्या सर्किटमध्ये किती शक्ती (Power) वापरली जाते याची गणना P=V×I या सूत्राने करा.

८. दक्षता (Precautions)
कलर कोड वाचताना डावीकडून उजवीकडे (ज्या बाजूला रंगांचे बँड जवळ आहेत तिथून) सुरुवात करा.
टॉलरन्स बँड (सोनेरी/चांदी) नेहमी उजव्या हाताला ठेवावा.
मल्टीमीटरचे प्रोब्स व्यवस्थित लावावेत, अन्यथा चुकीचे वाचन येऊ शकते.
१०. आत्मसात केलेली कौशल्ये (Skills Gained)
१. घटक ओळख कौशल्य: विविध इलेक्ट्रिकल घटक आणि त्यांचे गुणधर्म ओळखण्याचे तांत्रिक ज्ञान.
२. अचूक गणना कौशल्य: कलर कोडवरून तोंडी गणित करून रेझिस्टरची अचूक किंमत काढण्याचे कौशल्य.
३. मल्टीमीटर हाताळणी: डी.सी. व्होल्टेज आणि रेझिस्टन्स मोजण्यासाठी मल्टीमीटरचा प्रभावी वापर करण्याचे कौशल्य.
४. सूत्र उपयोजन (Formula Application): प्रत्यक्ष कामात ओहमच्या नियमाचा वापर करून अनभिज्ञ मूल्य शोधण्याचे कौशल्य.
५. विद्युत सुरक्षा भान: हाय व्होल्टेज आणि लो व्होल्टेज सर्किटमधील धोके ओळखून सुरक्षितपणे काम करण्याचे कौशल्य.

११. अतिरिक्त मुद्दे (Bonus Points)
टॉलरन्स (Tolerance) महत्त्व: कोणत्याही घटकाची किंमत १००% अचूक नसते, हे समजल्यामुळे प्रॅक्टिकल एरर (Error) स्वीकारण्याची तयारी होते.
ऊर्जा संवर्धन: शक्ती (P) आणि ऊर्जा (E=P×t) यातील संबंध समजल्यामुळे वीज बचतीचे महत्त्व पटते.

१२. निष्कर्ष (Conclusion)
या प्रात्यक्षिकाद्वारे असे स्पष्ट झाले की, विद्युत शास्त्रातील सर्व संज्ञा एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत. कलर कोड तंत्रामुळे सर्किटमधील रेझिस्टरची किंमत विना-साधन ओळखता येते, तर मल्टीमीटरमुळे तिची अचूकता तपासता येते. ओहमच्या नियमाची माहिती असणे हे कोणत्याही इलेक्ट्रिकल कामासाठी अनिवार्य आहे.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Lesson No. 06.1 Cutting Tools ( कटिंग टूल्स )

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
6.१. कटिंग टूल्स ( Cutting Tools ) - कापण्याची साधने  फाइल :- धातू कापण्याच्या पध्दती [ Methods of meterial cutting] :- धातू कट करण्याच्या तीन पध्दती आहेत. 1] खरडणे [ abrasion] 2] वितळवणे [ Fusion] 3] कापणे [Incision] फाइल व फाइलींग :- फाइल हे कटिंग टूल असून फाइलचा उपयोग पृष्ठभागा वरील जादा धातू काढणे, जॉब योग्य साईजमध्ये आणणे व त्याला फिनिशिंगमध्ये बनविणे, जॉबची बर काढणे यासारख्या कामासाठी होतो.      फाइलींग ही फाइलच्या मदतीने जॉबच्या सरफेसवरील जादा असलेले मटेरीयल काढण्यासाठी क्रिया आहे. [Filing is method for removing excess material from workpiece by using a file which acts as cutting tool] फाईलचे भाग [ ELEMENTS OF FILE ] :- फाईलचे पुढील वेगवेगळे पार्ट आहेत. 1) पॉईंट [Point] किंवा टीप [Tip] :-      टॅगच्या विरुध्द बाजूस (टोकास) असणाऱ्या भागास टीप किंवा पॉईंट म्हणतात. फाइलींगला सुरुवात करण्यापूर्वी जॉबच्या सरफेसवरील बल्क मटेरिलय (Bulk material) किंवा हार्ड स्किन (Hard skin) याने काढतात. फाइलींग करतांना पॉईंटवर एका हाताने दाब देतात. 2) फेस [Face] किंव...
Read more

Lesson No. 01 Trade Instruction & Introduction

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
General Discipline of the Institute  :-      कोणत्याही व्यवसायातील यश आणि प्रगती ही सुरक्षित कार्यस्थळ आणि काम करणारा सुदृड कामगार यावर आवलंबून आसते. याच कारणामुळे प्रत्येक व्यवसायात सुरक्षा आणि कामगाराचे चांगले आरोग्य याला वरचे स्थान दिले जाते. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसायात विव्हर ला त्याचे कर्तव्य आणि जबाबदारी याची जाणिव आसावी.      विव्हिंग टेक्निशियन वर्कशॉप मधिल अपघात आणि सुरक्षा संबंधी घ्यावयाची खबरदारी याचे ज्ञान आसले पाहिजे. त्यानंतर विव्हर हा त्याच्या कामाला दिशा देऊ शकनारा आउला पाहिजे. विव्हिंग टेक्निशियन व्यवसाय हा (Craftsman Training Scheme: C.T.S.) शिल्पकारागीर प्रशिक्षण योजाना अंतर्गत औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाच्या माध्यमातून शिकविला जातो या व्यवसायाचा कालावधी दोन वर्ष आहे.      प्रशिक्षणार्थीनी औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थेतून ज्या व्यवसायात प्रशिक्षण घेतले आसेल. त्या व्यवसायाची परिक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर. त्याला व्यवसायाचे राष्ट्रीय प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रशिक्षण पुर्ण केल्यानंतर त्याला. विविध कंपन्यामधून (अप्रेंटीस) शिकाऊ, ...
Read more

Lesson No. 02. Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
सुरक्षा (Safety) सुरक्षितता या शब्दाचा अर्थ सुरक्षित असण्याची स्थिती आहे. सुरक्षा फ्रेंच शब्द 'Sauf' पासुन आला आहे. एखादया अनुचित घटनेपासून दूर राहणे देखील व्यक्त केले जाऊ शकते ज्यामुळे व्यक्तीवर विपरीत परिणाम होतो. सुरक्षितता ही एक विशिष्ट परिस्थिती आहे, म्हणजे जर तुम्ही एखाद्या ठिकाणी काम करत असाल तर संबंधित अधिका-यांनी निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे विशिष्ट उपाययोजना केल्या पाहिजेत, ज्यामुळे तुम्हाला तुमचे कामाचे ठिकाण सुरक्षित वाटते. जेव्हा आपण सुरक्षिततेबद्द्ल बोलतो, तेव्हा त्यात सर्व प्रकारची सुरक्षितता समाविष्ट असते. जी आपल्या कामाच्या ठिकाणांशी संबंधित आसते. उदा. वीजेपासुन व मशिनपासुन सुरक्षा. वर्कशॉपमध्ये तुम्ही चुकीच्या पध्दतीने काम करत असल्यास अपघात घडू शकतो. प्रत्येक कामगाराची सुरक्षासाठी सतर्कता आसणे आवश्यक आहे. त्यासाठी खालिल मापदंड आहेत. 'सेफ्टी' (सुरक्षा) - Defintion (व्याख्या) सुरक्षा (Safety) म्हणजे काम करताना, यंत्राचा वापर करताना आणि कार्यशाळेत (workshop) असताना संभाव्य धोके टाळून स्वतःचे आणि इतरांचे संरक्षण करण्याची प्रक्रिया. यात अपघातांपासून बचाव करणे, द...
Read more

Lesson No. 03 Workshop Safety

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Workshop Safety (कार्यशाळा सुरक्षा) पर्यायी नावे: सुरक्षितता आणि प्रथमोपचार (Safety and First Aid) व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य (Occupational Safety and Health) Definition (व्याख्या) सुरक्षितता म्हणजे धोका, हानी किंवा अपघातापासून मुक्त असणे. कार्यशाळेतील सुरक्षा म्हणजे काम करताना व्यक्ती, यंत्रसामग्री, आणि कार्यक्षेत्राचे नुकसान टाळण्यासाठी तयार केलेले नियम, पद्धती आणि व्यवस्था. विणकाम कार्यशाळेच्या संदर्भात:  यंत्रांचे फिरणारे भाग, कापड आणि धाग्यांची धूळ (fly/fibre dust), आवाज (noise), आणि अवजारे यांचा वापर करताना अपघातांना प्रतिबंध करणे. Objectives (उद्देश) कार्यशाळा सुरक्षा या धड्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत: मानवी जीविताचे संरक्षण:  कामगारांना शारीरिक इजा किंवा अपघातांपासून वाचवणे. मालमत्तेचे संरक्षण:  यंत्रसामग्री, उपकरणे, आणि कच्चा माल यांचे नुकसान टाळणे. उत्पादकता वाढवणे:  अपघात आणि कामातील व्यत्यय कमी करून कामाची गुणवत्ता व उत्पादन क्षमता टिकवून ठेवणे. सुरक्षित सवयी निर्माण करणे:  विद्यार्थ्यांना सुरक्षित आणि जबाबदार कार्यप्रणालीचे प्रशिक्षण देणे...
Read more

56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.

By S. U. Boratwar Weaving Technician 22l23
Image
56/ 09. Identify various textile machines. (08) 10) Warping Machine.  1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन म्हणजे काय आणि त्याचा उद्देश काय आहे हे शोधा ? 1.1) टेक्सटाइल डिपार्टमेंटमधील वार्पिंग मशीन हे एक असे यंत्र आहे जे विणकामासाठी ताण्याचे धागे तयार करते . 1.2) वार्पिंग प्रक्रियेत अनेक धागे एका बीमवर समांतर आणि विशिष्ट लांबीच्या तणावात लपेटले जातात .  1.3) याचा मुख्य उद्देश विणकामाच्या प्रक्रियेसाठी आवश्यक असलेला ताणा तयार करणे आहे .  1.4) वार्पिंगमुळे धाग्यांची योग्य मांडणी होते आणि ते तुटण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे विणकाम प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते .  1.5) थोडक्यात, वार्पिंग मशीन हे विणकामासाठी धाग्यांची जुळवाजुळव करून त्यांना बीमवर लपेटण्याचे काम करते. 2) वार्पिंग मशीनचे विविध प्रकार कोणते आहेत आणि त्यांची वैशिष्ट्ये काय आहेत ते लिहा. वार्पिंग मशीनचे मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत:  डायरेक्ट वार्पिंग मशीन (प्रत्यक्ष वार्पिंग मशीन),  सेक्शनल वार्पिंग मशीन (खंडीय वार्पिंग मशीन) आणि  बॉल वार्पिंग मशीन (गोल वार्पिंग मशीन). त्यांची वैशिष...
Read more